Biblioclastia franquista

bibliotecarias_e_bibliotecariosMoito se leva escrito sobre a represión que o profesorado do Ensino Público e o Maxisterio en xeral padeceu coa chegada da Guerra Civil Española e a longa Posguerra que a sucedeu. Porén, son ben máis contados os estudos que se centraron na depuración desoutro colectivo de vital importancia para o asentamento e expansión da cultura da lectura e a instrución pública que é o Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos (CFABA). Grazas ao seu esforzado traballo, o analfabetismo da poboación española, que era antes dos tempos da II República escandaloso, reduciuse notablemente e iniciativas como as Misións Pedagóxicas ou a Xunta de Intercambio e Adquisición de libros para Bibliotecas Públicas (ambas botadas a andar en 1931) lograron cambiar o panorama formativo do territorio estatal, sobre todo facendo accesible a Cultura e o Libro ao eido rural, ata entón practicamente desatendido.

Mais todos estes avances esfarelaron coa sublevación militar do 17 de xullo en África polo xeneral Francisco Franco Bahamonde. A vitoria do bando fascista impuxo unha depuración a fondo do CFABA para purgar do mesmo calquera presenza que lembrase os ideais republicanos de alfabetización e instrución xeneralizada da poboación que ata entón viñeran promovéndose. Unha sentenza do que foi o primeiro dos ministros de Educación Nacional do réxime franquista (non escribo o seu nome porque non merece lembranza) resume o novo espírito apocalíptico que a Ditadura franquista impuxo contra un organismo que se significara tan positivamente na obxectiva mellora das condicións de aprendizaxe e formación das xentes ata ese momento: “Si en algún Ministerio hay que entrar a sangre y fuego, sin respeto a lo preexistente, es el de Instrución Pública, cuartel general de los enemigos de España”. E dentro dese ministerio, xaora, aos profesionais da CFABA tocoulles xogar o papel de ‘enemigos’ do ‘nuevo Estado’, polo que en moitos casos foron expulsados, postergados ou trasladados a unha situación marxinal para silencialos.

Toda esta lacerante realidade, das miserias e as inxustizas que provocou, mesmo dos episodios de biblioclastia aos que conduciu dá cumprida conta o moi documentado ensaio de Francisco Xavier Redondo Abal Bibliotecarias e bibliotecarios ‘infames’, publicado por Laiovento co revelador subtítulo de ‘A depuración franquista do corpo bibliotecario republicano. O caso galego’. Máis aínda, mercé ao paciente labor deste estudoso pontevedrés sabemos tamén de máis de media ducia de casos paradigmáticos de bibliotecarios e/ou arquiveiros que tiveron que sufrir en carne propia a humillación de verse perseguidos e relevados dos seus postos simplemente por facer ben o traballo e non comungar cos ideais fascistas que a Ditadura franquista impuña. Profesionais como Teresa Vaamonde Valencia, Luisa Cuesta Gutiérrez, María Brey Mariño, Nicéforo Cocho Fernández, Ramón Iglesia Parga, Juan Vicens de la Llave, María Muñoz Cañizo ou Juana Capdevielle San Martín ven historiada a súa tráxica circunstancia por Redondo Abal, quen completa o seu impecable traballo con moi interesantes capítulos dedicados á política do ‘novo’ Ministerio de Educación Nacional, o ‘escuro funcionario’ que actuou como xuíz instrutor destes casos ou algunhas cuestións marco lexislativas que explican todo este francisco_xavier_redondodesastre. Por suposto, tamén son de lectura proveitosa o epílogo ‘Ai, dos vencidos!’, o apéndice documental no que se reproducen dous dos pregos de descargos dos casos amentados para exemplificar os absurdos procesos que contra destas persoas se incoaron e mais as listaxes finais sobre ‘Partidos políticos, sindicatos e agrupacións’, ‘Organismos oficiais e outras institucións’ e ‘Fontes primarias e a bibliografía citada’ que teñen ampla e abondosa presenza nas páxinas do libro, acaidamente prologado por Manuel Rivas.

A Francisco Xavier Redondo Abal debiamos xa O fulgor e as tebras: as bibliotecas na Galiza da II República e a súa destrución durante a Guerra Civil (editado tamén por Laiovento no 2009). Pois ben, agora a nosa débeda aumenta con este ilustrativo Bibliotecarias e bibliotecarios ‘infames’: a depuración franquista do corpo bibliotecario republicano. O caso galego, que completa unha xeira investigadora que ben merece coñecerse e aplaudirse.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 17-8-2014]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual, Literatura galega | Etiquetado , , , , , | Deixa un comentario

O día que Penélope falou ruso

Tradutores e prologuista da edición rusa de 'Nimbos' en San PetersburgoQuero hoxe dar conta dunha iniciativa que confirma o crecente interese polas nosas letras en terras abondo distantes e por culturas de acollida ben diversas.

Hимбъі é o título co que un equipo de tradutores do Centro de Estudos Galegos da Universidade de San Petersburgo traduciu ao ruso os Nimbos de Xosé María Díaz Castro, autor do que se cumpre o primeiro centenario e ao que consagramos o ano en curso e o pasado Día das Letras Galegas.

Andrey Rodosskiy, Víctor Andreev, Daria Sinitsina, Vladimir Litus, María Tolstaya, Yuriy Shashkov e mais Elena Zernova (esta última coordinadora do volume e verdadeira alma mater da iniciativa) conseguiron que os versos de “Penélope”, “A cerna” ou “No resplendor Cuberta da edición rusa de 'Nimbosdo día”, entre outros, cobrasen vida na fala cirílica. Que, amais, vexan a luz nunha primorosa edición bilingüe, moi coidada no material, é outro mérito do amentado Centro de Estudos Galegos, que con este título chega xa ao décimo noveno volume dedicado á nosa escrita dende 1995 ata a actualidade.

Convén salientar o mérito desta tradución, que trasladou as composicións do poeta guitiricense conservando a rima, a métrica o ritmo e a estrutura das mesmas, labor arduo onde os haxa cando do que se trata é de transvasar entre idiomas tan arredados.

Este Nimbos ruso achega, aínda, un outro contido de interese: o documentado prólogo que o presidente da Real Academia Galega, Xesús Alonso Montero, asinou para a obra, texto que foi traducido e publicado unicamente en ruso, mais que na súa versión orixinal galega (pola que este comentarista o leu) levaba por título “Da vida e da obra de Xosé María Díaz Castro (1914-1990)”. Un ensaio, cómpre subliñalo, no que o experimentado profesor traza un moi completo perfil biográfico do escritor, ao que engade na parte final unha plausible caracterización da poética de Nimbos e da relevancia deste no panorama literario galego da segunda metade do XX. Moi recomendable lectura a destas páxinas de Alonso Montero, pois non me cabe dúbida ningunha de que o público ruso ao que van dirixidas agradecerá, grandemente, a aquilatada semblanza que propoñen e poderá, así, facerse unha idea ben precisa do valor da produción diazcastriana.

elena zernovaComo curiosidade, debo sinalar que esta edición de Nimbos —que tomou como texto de partida en galego a edición testamentaria do poemario publicada en 1989 e coordinada por Luís González Tosar— incorpora como apéndice final un apartado baixo o rótulo “Outros poemas” nos que se reproducen dúas composicións non incluídas en Nimbos; trátase de “O vento entre as canas” e mais “Revelación”, aquí tomadas da versión que recolleu a revista Dorna en xaneiro de 1991 como homenaxe ao autor tras o seu pasamento en outubro do ano anterior, aínda que ambas contaban con redaccións anteriores, algunha delas tamén publicada.

Faltaría á verdade se dixese que é doado facerse cun exemplar destes Hимбъі, mais entendo que é tamén labor do crítico dar noticia de tan interesantes publicacións que, en todo caso, é de supor que poderían conseguirse dirixíndose aos organismos pertinentes. Velaí queda o convite para os devotos diazcastrianos, para os rusófilos de pro e para o lectorado curioso en xeral.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-8-2014]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega, Tradución | Etiquetado , , , , , , , , , , , , , | Deixa un comentario

Pregón da XXVI Feira do Libro de Cee

publico feira cee

Autoridades, ceenses, visitantes, amigas e amigos todos:

É unha honra poder dirixirvos hoxe unas palabras no marco da inauguración desta Feira do Libro de Cee. Débolle esta ledicia aos amigos que dende o concello cursaron o convite para que volvese visitar unha localidade á que moito me presta sempre vir e que forma xa tamén parte da miña biografía dende hai case dúas décadas.

Porque debedes saber que a primeira vez que estiven por estas acolledoras terras aínda non cambiaramos de século e a visita tivo, como agora, carácter cultural. Corría 1997 e fora convidado a impartir unha conferencia ao alumnado do Instituto Fernando Blanco. Daquela visita na que lles falei aos estudantes de Ánxel Fole (autor que ese ano homenaxeabamos co Día das Letras Galegas) lembro o impoñente edificio escolar, unha marabilla arquitectónica do XIX, e recordo tamén o admirable complexo de laboratorios e gabinetes do vello instituto-escola, o vizoso instrumental científico e o material didáctico das antigas cátedras, tamén si a portentosa colección de animais desecados, minerais e fósiles que o benefactor Blanco de Lema atesourara e que se custodiaban no instituto cando aínda non se creara o importante museo que hoxe alberga todo este legado.

pregoeiro ceeMais aquela visita cultural primeira tróuxome tamén outra alegría literaria: coñecín entón a Serxio Iglesias, na altura ronseltziano de pro, profesor do centro e poeta co que tiven daquela a fortuna de parolar sobre a súa escrita e a doutros autores da vila e da bisbarra.

Por tanto, compartir hoxe convosco esta inauguración da Feira do Libro de Cee é, dalgunha maneira, regresar á miña memoria admirativa por este pobo que sempre foi casa gasalleira para a Cultura e para a Lectura.

Eu, que son mindoniense de nación e que levo o sangue do clan de Maeloc na vella Britonia, sinto un natural vencello coa tribo neria, pois houbo fillos ilustres de voso que deron lustre e esplendor á historia de noso. Abondaría lembrar nada máis un nome: Francisco Mayán Fernández, ceense de berce que naceu aquí, en casa sinalada, un 30 de setembro de 1916 e se nos foi, aínda non hai tanto, un 5 de setembro de hai case catro anos.

O doutor Mayán foi alcalde de Mondoñedo e director durante case corenta anos do seu instituto, amais do último cronista oficial da miña cidade, que coa súa desaparición ficou orfa neste cargo e así segue. A biblioteca municipal de Cee leva, xustamente, o seu nome, pois non en van este prócer da vila deu á súa terra de nacenza volumes que forman parte xa do tesouro bibliográfico deste pobo. Ben está, pois, que na inauguración dunha Feira do Libro coma esta recordemos que ao profesor Mayán lle debemos monografías sobre episodios históricos tan decisivos como os contranapoleónicos que el relata en Los franceses en Cee (1941); ou biografías tan documentadas como a que titulou El arquitecto gallego Domingo Antonio de Andrade (1942), outro dos grandes nomes de persoeiros que adornan esta vila; e, xaora, non pode esquecerse que foi Mayán quen escribiu no seu día unha Breve Historia de la Villa de Cee (1972) que aínda hoxe segue a ser a fonte de partida para moitos estudos actuais sobre o tema.

asinando ceeXa que logo, se sumades á miña querenza de vello pola vida cultural de Cee o vencello mindoceense do que vos falo, entenderes mellor que dar o pistoletazo de saída a esta Feira do Libro sexa para min un fermoso agasallo e que como tal o sinta.

Porque esta Feira é un exemplar expoñente da vizosidade dunha vila viva, dinámica, que sabe e pode e quere conxugar para a súa cidadanía lecer e saber, ludismo e coñecemento, por iso celebra a un tempo as moi soadas Festas da Xunqueira e esta Feira que xa é un clásico da programación cultural do estío galego.

Por aquí pasaron, antes de min e nos últimos anos: o politólogo Ceferino Díaz; César Brandariz, entusiasta cervantista; Marilar Aleixandre, sentimental e familiarmente xunguida a terras ben próximas a estas; e aínda o ano pasado, Xosé Neira Vilas, voz referencial da escrita galega do último medio século e clásico en vida que tantos ceenses coñeceu e tratou nunha e noutra banda do Atlántico. Sumarme agora a todos eles, e a outros que vos acompañaron con anterioridade, é, con certeza, un honor e unha responsabilidade. Sigue lendo

Publicado en Varia | Etiquetado , | 1 Comentario

Arquitectura da mudez

CronoloxíaPoucas estreas nos últimos anos deixaron tan bo sabor de boca como O pouso do fume, o poemario co que hai agora un lustro se daba a coñecer a escritora do Bergondiño Dores Tembrás. Había naquela voz que nacía un recendo novo, unha airexa soterrada que pulaba por saír á superficie e facer estourar as raíces. O alento de quen tempera os versos a lume manso para que vaian tomando corpo de seu e viren rexos na súa fraxilidade de miolo.

Quixen saudar no seu día aquela estrea, como tamén o fixen cando respirou fóra da auga O peizoque Roque (2012) e toda a parroquia máis nova se aledou o indicible daquel pisces que sumaba ás súas amizades. Certei cando entón escribín que había en Tembrás un abanar de palabras que daría moito e ben que falar. Sei que así foi tras a lectura de Cronoloxía da urxencia, o seu máis recente libro de poemas, gañador hai uns meses do XVI Premio de Poesía Concello de Carral, texto que agora publica Espiral Maior cun exquisito prólogo de Pilar Pallarés.

Cronoloxía da urxencia é inequivocamente tembrasiano. Están marcadas nel as pegadas dactilares da súa escrita e non hai ren que habite os días da autora que non deite aquí o seu agradecido delampo.

A de Tembrás é unha poética do silandeiro ascensional, un liberarse dos ruídos millenta que acoran o ser, unha endeita na procura das fírgoas nas que a identidade se libera, repregándose sobre si mesma, autoexplorando os vieiros nos que se é a contraluz, coa seguranza de que non hai certezas, coa dúbida dun eu que devagar se redefine en bucle imparable.

Mais os versos desta Cronoloxía da urxencia traen tamén as xornadas dunha infancia de amoras, a éxtase da contemplación ruralia, o tasto do chocolate, o papel de estraza, os regos tubérculos.

Dores TembrásVeñen as imaxes dos líquidos efluvios, do beliscar de dermes nun axexar, desaloxar, ofrendar dos corpos, as olladas, os desvíos. Erótica sensualísima, velaíña cartografía do sentidos a vibrar, refundándose nun nadir amante.

Todo e mais coa celebración e gozo da palabra plena, da alba do canto indagatoria, reflexiva, metapoética en tanto en canto se di e interroga a si mesma na multiplicación infinda dos espellos versos e inversos, o vasto océano da dicibilidade do inefable.

Tembrás, que ten percorrido todas as Esquiagrafías, deixado as Dispositivas a clareo para nos revelar, mesmo envelenado docemente co seu Opium ou silabario, lega aquí esta “cronoloxía de urxencias/ arquitectura da mudez/ entre/ palabra e palabra/ pasar lambendo”. Para quen le, un laminar de beizo versal que queima tanto como vivifica, experiencia de vertixes interiores a colidir que abrasan co seu fulgor, reinando neste estraño estío que nos trae tan gratos compañeiros de viaxe como este poemario iluminado na cuberta por Ovidiu Batista, páxinas para soster os pulsos cada noite, cada mañá.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 10-8-2014]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario