Verdade e memoria

Perdoar é un acto de xenerosidade. Esquecer a máis aborrecible das indolencias.  A procura da verdade, a restitución da dignidade e o recoñecemento dos erros pasados non poden ser nin obviados nin procrastinados. Neste país noso houbo xeiras luminosas, episodios de gloria que, con razón, deben enchernos de orgullo. Mais tamén existiron episodios escuros, horas lamentables e accións execrables. Porque a materia da que estamos feitos ten parte de ardora e parte de lama e precisamos lembrar, pois é a única maneira de devolverlles a vida aos que a perderon en tempos de desatada vesania.

Non des a esquecemento, o máis recente ensaio de Luís Bará, é un ofertorio á memoria dos represaliados, un urro inzado de “Relatos do xenocidio fascista en Galiza, da resistencia e da solidariedade”. Nesta angueira leva tempo comprometido o escritor pontevedrés, tamén el descendente daqueles que padeceron os rigores fascistas, e sobre esta palpitante e dolorosa lembranza ten escrito en diversas ocasións, amais de significarse como un activo promotor de todo tipo de plataformas e actividades a prol da recuperación da chamada ‘memoria histórica’.

Neste sentido, o volume que agora publica baixo o selo do Instituto de Estudos Miñoráns é un clamor pola verdade, que é asemade a ética esixencia da xustiza a través da memoria, a reparación do mal polo (re)coñecemento do ominoso.

O libro divídese en cinco capítulos e un epílogo. No primeiro deles (“Memoria de Vilaboa”) leva a cabo unha rememoración das vítimas que nesta súa localidade natal sufriron as represalias fascistas. Faino —como no resto da obra— non só a través de recursos bibliográficos ou documentos históricos, que tamén, senón, sobre todo, servíndose do testemuño directo das familias destes represaliados, en non poucas ocasións tamén eles mesmos padecedores do ostracismo e a violencia por mor de ser sangue de quen eran.

No segundo dos capítulos (“O ronsel das silenciadas”) Bará recolle un feixe de vidas de mulleres represaliadas, tamén resistentes e sempre solidarias. Mulleres que, como el ben lembra, foron “rebeldes e pioneiras que romperon moldes e combateron por causas xustas (…) Mulleres soterradas no silencio do pasado, desaparecidas na crónica oficial, ninguneadas, invisibilizadas, excluídas”. A elas dá voz para poder dicir, ben alto, que “agora están con nós e con nós fican para sempre”.

A terceira das seccións (“Das casas refuxio”) é unha homenaxe ás familias que acolleron e protexeron os fuxidos, que prestaron as súas casas e moitas veces os seus escasos bens e víveres para que aqueles heroicos resistentes conservasen a vida, tendo moitas veces que ver como iso facía que fosen perseguidas e mesmo encarceradas ou defuntadas.

O cuarto bloque (“Era a historia da noite”) é un conxunto de prosas que relatan diversos episodios de terror derivados da persecución fascista. Unha parte deles céntrase en historias acontecidas en Vigo e o Morrazo e outra amplifica o comentario de fotografías históricas e reflexións sobre temas e símbolos que transversalizan todo o libro, como “as feridas, as hemorraxias internas, as gabias, as flores, o dó, a resistencia, a coraxe, a solidariedade”.

Non des a esquecemento remata cun epílogo (“Memoria e compromiso”) no que Bará dá razón das motivacións que o levaron a escribir este obra—na que levaba tres anos traballando e da que avanzou materiais no seu blog http://nondesaesquecemento.blogspot.com.es/—, revela as fontes das que partiu e os traballos que lle serviron de estímulo e aproveita para inserir unha cauda gratulatoria que é, tamén, unha ben xusta homenaxe a amizades e estudosos que levan un mundo comprometidos coa nobre causa de non esquecer da inxuria o rudo encono.

Merecemos a verdade. Precisamos a memoria. Desexamos a xustiza. Por todo iso e por moitas outras razóns, Non des a esquecemento de Luís Bará é un ensaio de valor, escrito cunha prosa diáfana non exenta de pulo poético, que emocionará a quen se achegue a ela pola paixón e autenticidade que deita en cada páxina. Unha lectura para non perder.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-4-2017]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Vida e obra de Casares

Estamos ás portas do Día das Letras Galegas e xa se pode dicir que a colleita de volumes arredor da escrita e a andaina, en moi diversos sentidos, do homenaxeado é máis que satisfactoria. Porén, nesta ocasión boa parte da produción centrouse na análise desta ou aquela faceta da súa obra e ben poucos foron os libros que o abordaron dende a perspectiva do biobibliográfico cunha ollada integral. Apenas se un par de textos trataron esta cuestión de xeito monográfico e nunha delas que agora determe.

Carlos Casares. Un contador de historias é a achega que o profesor Henrique Monteagudo fai ao universo casariano, tracexando un relato documentado e ameno da súa “Vida e obra”, tal como reza o subtítulo deste libro que publica a Editorial Galaxia.

Dividido en catro longos capítulos que se corresponden con outros tantos grandes períodos vitais do autor, o texto que Monteagudo propón ofrece unha completa visión de conxunto, na que incorpora moi diversas informacións, relativas non só á súa escrita, senón tamén ao seu papel como xestor cultural e representante institucional.

En “A ledicia do verán. A infancia e mocidade en Xinzo e Ourense (1941-1962)” Monteagudo fai un repaso da nacenza e crianza casariana tanto na cidade das Burgas coma nas terras limegas, lembra a súa estancia como estudante no seminario ourensán e todo o ambiente familiar e cultural que propiciou o agromar da escrita.

No seguinte capítulo, “Soños prohibidos. Revelación do escritor (1962-1975)” preséntasenos o Casares da primeira hora, a súa chegada a Compostela como estudante, o decisivo encontro con Ramón Piñeiro —que o marcaría de por vida— e mais a súa faceta poética e a moi gabada aparición dos seus textos narrativos iniciais, nomeadamente Vento ferido (1967) e Cambio en tres (1969), tamén A galiña azul (1968) e As laranxas máis laranxas de todas as laranxas (1973) no ámbito infantoxuvenil ou O Principiño de Saint-Exupéry no terreo da tradución.

“Vento de cambio. Tempos de crecemento (1975-1985)” revisa as vivencias do Casares máis implicado nas cuestións sociopolíticas da Transición e o comezo da nosa Autonomía, amais de dar conta dos comezos das súas responsabilidades en Galaxia e os libros dese tempo, como Xoguetes para un tempo prohibido (1975), Os escuros soños de Clío (1979) e Ilustrísima (1980) e, xaora, outra escrita como a ensaística sobre figuras centrais da nosa Historia literaria como Curros Enríquez, Otero Pedrayo, Risco ou Fole.

O cuarto capítulo “O sillón azul. Plenitude (1986-2002)” debuxa un retrato de Casares na cúspide do seu recoñecemento como persoeiro central da cultura galega deses anos: presidente do Consello da Cultura Galega, director de Galaxia e Grial, membro destacado da RAG é este o momento, amais, no que ve luz a súa obra de madurez, caso de Os mortos daquel verán (1987), pero, sobre todo, de Deus sentado nun sillón azul (1996) e do póstumo O sol do verán (2002). Son estas páxinas nas que se salienta a súa centralidade en moi diferentes asuntos da marcha de Galicia, da que foi un auténtico embaixador fóra das súas fronteiras e na que se fixo moi popular mercé ás columnas de prensa diaria ata que, como ben explican estas páxinas, nos deixou inesperadamente.

O volume complétase cuns acaídos apéndices que reproducen opinións do propio Casares verbo da súa literatura, de libros concretos seus ou do seu parecer sobre a lingua. Ao anterior cómpre sumar unha xeitosa bibliografía escolleita tanto de coma sobre Casares e, tamén si, as moi interesantes instantáneas que ilustran todo o libro.

Monografía de valor, este Carlos Casares. Un contador de historias resulta unha agradecida fiestra pola que asomar ao diverso e xenuíno territorio vital e literario do escritor ourensán, do que debuxa un retrato ben amable Henrique Monteagudo, bo coñecedor de quen foi amigo e colega seu durante anos e que homenaxea aquí con xenerosa lembranza.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 7-5-2017]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Coñecendo a Maruja Mallo

O pasado mes de abril celebrouse o Día das Artes Galegas dedicado á gran pintora surrealista Maruja Mallo. Que a Real Academia de Belas Artes tomase a decisión de lle dedicar esta importante xornada dá idea da transcendencia a significación do seu legado, pois é a segunda vez que se leva a cabo tal celebración, que o pasado ano distinguiu nada máis e nada menos que a Castelao.

Coincidindo con tan oportuna circunstancia, o selo Lela Edicións deu a coñecer un libro de pequeno formato e carácter divulgativo co que se tenta achegar a figura desta artista excepcional ao lectorado máis novo e non só.

Enrique Mauricio e Carlos Taboada son os autores de Meiga nova, metade anxo, metade marisco. Pequena biografía de Maruja Mallo, un texto que insiren na colección Mulleres Galegas, onde a finais do pasado ano aparecera a primeira das entregas desta serie, naquela ocasión dedicada a outra admirable muller, a oceanógrafa ferrolá Ángeles Alvariño.

Esta didáctica biografía de Maruja Mallo (Viveiro, 1902-1995) percorre os principais episodios da vida da pintora e faino servíndose de agradecidas imaxes especialmente pensadas para as rapazas e rapaces. A través do seu relato narrativo e visual imos sabendo da súa nacenza na costa luguesa e do seu paso por outras localidades, poño por caso Tui, Corcubión ou Avilés. Tamén coñecemos como esperta nela dende moi nova a afección polo debuxo e como, con sendo apenas unha rapaciña, ingresa na moi prestixiosa Escola de Belas Artes de San Fernando en Madrid, onde foi compañeira de aulas de Salvador Dalí. Dese tempo data o seu vencello coa famosa Xeración do 27, á que por disposición e estética pertence, e tamén a amizade con Federico García Lorca e Concha Méndez.

En Madrid comezou a brillar a súa estrela e pronto se converteu na pintora de referencia do momento. Ortega y Gasset apadriñou a súa primeira exposición, colaborou intensamente con Rafael Alberti e estreitou o trato con María Zambrano, Luis Buñuel ou Margarita Manso. A súa estrela catapultouna e, mercé a unha bolsa de estudos, viaxou a París en 1933, onde coñeceu a Pablo Picasso, André Breton ou Paul Eluard.

De volta a Madrid, principiou a súa dedicación á docencia e seguiu a pintar e preparar exposicións, alternando co máis graúdo do ambiente intelectual da época, como os poetas Pablo Neruda ―daquela por España― e Miguel Hernández ou o pintor uruguaio Joaquín Torres García.

Como aconteceu con tantos outros xenios dese tempo, a Guerra Civil truncou os seus días e viuse obrigada ao exilio en Bos Aires, ao que chegou vía Lisboa grazas á axuda de Gabriela Mistral. Na capital porteña converteuse nunha activa intelectual antifranquista, que ditou conferencias e escribiu artigos denunciando a inxustiza do estado represivo instaurado en España. Alí seguiu tamén a pintar, ao tempo que se inseriu na dinámica sociedade emigrada, entre a que fixo sinaladas amizades, como as de Luís Seoane, Rafael Dieste ou Eduardo Blanco-Amor.

Os últimos anos da súa vida foron unha vertixe de viaxes e exposicións que a consagraron por todo o mundo: Nova York (onde foi boa amiga de Andy Warhol), París, Brasil, Bolivia… E, finalmente, acaeceu o que tanto ansiou, o regreso a España en 1960, onde morou, xa recoñecida como unha clásica en vida, ata o seu pasamento en 1995.

De Maruja Mallo teñen trazado acaídos perfís as voces máis autorizadas do pasado século. Dalí dixo dela que era metade anxo e metade marisco, tal como reflicte o título deste libro, e Eluard considerouna unha das máis destacas pintoras do seu tempo. Lorca afirmou que ninguén coma ela debuxara con tanta imaxinación, emoción e sensualidade e Alberti aseverou que o seu Los ángeles muertos semellaba unha transcrición dalgún cadro seu. Picasso cría que só ela sabía como facer unha pintura tan orixinal e Neruda tívoa como compañeira de xeiras artísticas.

Todo isto e máis é contado de xeito ameno e moi atractivo para o lectorado máis novo e non só por Enrique Mauricio e Carlos Taboada, quen non por iso faltaron ao rigor no proceso de documentación e a precisión na información achegada, pois con bo criterio servíronse de dous traballos de referencia para se informar: a salientable monografía Maruja Mallo (1999) de Carme Vidal e o imprescindible Maruja Mallo de Ramón Gómez de la Serna, traducido ao galego por María Fe González Fernández no 2010.

Meiga nova, metade anxo, metade marisco. Pequena biografía de Maruja Mallo é un texto que debería figurar en todas as aulas e casas. A súa lectura, entretida e pracenteira, axudará a descubrir e profundar no perfil dunha figura senlleira da que debemos sentirnos orgullosos como galegos e que agora se nos fai máis próxima grazas ao traballo dos autores deste libro e de Lela Edicións, merecentes da máis positiva das consideracións.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 9-4-2017]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , , , | Deixa un comentario