Letras en familia

bronte

Se escribo Brontë seguro que ben pronto acode á nosa mente un memorable tríade que pasou á Historia como sobresaliente exemplo de sororidade literaria.

Sempre se fala das irmás Brontë como paradigma do talento literario por triplicado, mais, en realidade, foron cinco, ás que habería aínda que sumar un irmán. Dúas delas, Maria e Elizabeth, morreron de preadolescentes, así que non lles deu tempo a escribir ren, e o irmán, Branwell, afogou en alcohol as súas ansias de poeta frustrado, finando tamén mozo. Esa é a razón de que só lembremos a Charlotte, Emily e Anne. A primeira delas, por certo, estes días de bicentenario, pois naceu en 1816.

Fillas dun excéntrico crego de orixe irlandesa ―tamén el poeta e articulista―, a súa azarosa vida é en si toda unha novela, longa abonda para contar aquí, mais en nada desmerecente da Jane Eyre que inmortalizou a Charlotte, os Cumes treboentos cos que gañou xusta fama Emily ou as non menos meritorias Agnes Grey e A inquilina de Wildfell Hall que asinou Anne.

Sen dúbida Charlotte e as súas irmás constitúen un caso notorio, pero non único. Sospeito que han de existir razóns educacionais ―e quen sabe se tamén biolóxicas― que axuden a explicar por que tantos escritores célebres foron ou son irmáns, fillos e mesmo netos doutros autores igualmente famosos. É esta, amais, unha constante que se ten dado en todas as épocas e lugares e que non deixa de sorprender polo que nela hai de comuñón e transmisión da xenialidade.

GrimmOutros casos curiosos da tradición anglófona foron a admirable Mary Wollstonecraft, narradora e ensaísta feminista quen morreu ao dar a luz Mary Shelley, autora do Frankenstein. Ou o estadounidense Nathaniel Hawthorne, quen tivo un fillo tamén escritor, Julian, que foi o protagonista dunha anécdota reveladora da perplexidade e confusión das xentes á que ás veces arrastra esta circunstancia de compartiren pais e fillos ocupación: nunha recepción a Julian felicitouno unha dama da alta sociedade polo ben que lle saíra A letra escarlata; este, con toda a retranca do mundo, respondeulle que, efectivamente, saíra moi ben, sobre todo tendo en conta que fora escrita cando el contaba só catro anos de idade.

Do mesmo xeito, na literatura francesa é paradigmático o caso dos dous Alexandre Dumas, pai e fillo, quen, sendo autores indiscutibles e profesándose o esperable afecto, tiñan caracteres moi diverxentes, ata o punto de que o xenial desenfado do pai ―Os tres mosqueteiros, O conde de Montecristo― irritaba profundamente o máis recto fillo ―A dama das camelias―, quen nunha ocasión mesmo chegou a reprender o seu proxenitor afeándolle que dese a coñecer tantas obras escritas secretamente ‘en colaboración’, ao que o pai respondeu rexoubeiro que todas as cousas verdadeiramente importantes da vida se facían en colaboración e que así o fixeran a el súa nai e mais el.

Na tradición hispana rexístranse tamén exemplos célebres, como os de Nicolás Fernández de Moratín ―El arte de las putase o seu fillo Leandro ―El sí de las niñas, La derrota de los pendantes―; o dos poetas ManuelHoras de oro― e Antonio MachadoSoledades, Campos de Castilla, La tierra de Alvargonzález―; ou dos Goytisolo (José Agustín, o irmán maior, poeta, e mais Juan e Luis, novelistas) e os Panero (poeta o pai, Leopoldo, e mais os dous fillos, Juan e Leopoldo María).

E, en fin, outro tanto podería dicirse doutras literaturas, como a xermana, cos afamados irmáns Jacob e Wilhelm Grimm, non só importantes como etnógrafos e compiladores de contos de fadas, senón pais tamén da filoloxía alemá.

Parentela galega

escolma de familiaGalicia tamén deu ao mundo familias literarias de mérito. Só cómpre lembrar o rexionalista Uxío Carré Aldao e os seus tres fillos Uxío, Leandro e Lois Galo Carré Alvarellos; os irmáns Antón e Ramón Villar Ponte, fundadores e destacados persoeiros das Irmandades da Fala; Vicente Risco e o seu fillo Antón; Álvaro Cunqueiro e o seu fillo maior César; Fermín Bouza Trillo, o seu fillo Bouza-Brey e o seu neto Bouza Álvarez; e, mais nos nosos días, os irmáns De Toro (Suso, Xelís e Antonio Raúl), Villar (Miro e Rafa) ou Valcárcel (Xulio e Xesús Manuel), Xosé Luís Méndez Ferrín e María Xosé Queizán e as poetas Cristal Méndez Queizán e Oriana Méndez; Uxío Novoneyra e a súa filla Branca; Roberto Vidal Bolaño e o seu fillo Roi Vidal Ponte ou, por non ser prolixo, as Brontë galegas, as tres irmás poetas Andrea, Lara e Marcela Porto Mato.

Agora ben, se hai un caso entre nós que destaca pola súa admirable recursividade ese é o da familia Álvarez, insólita saga recollida no libro Escolma de familia (2000). Unha historia literaria que se remonta ao século XIX co bisavó dramaturgo e ensaísta Emilio Álvarez Giménez, que pasa polo avó poeta Xerardo Álvarez Limeses, os seus fillos Emilio e Xosé María Álvarez Blázquez ―polígrafo consumado que tiña un curmán, Emilio Álvarez Negreira, tamén escritor― e os fillos deste, Afonso, Xosé María e Celso Álvarez Cáccamo, poetas e narradores.

[Faro de Vigo, 2-6-2016]

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado | Deixa un comentario

Letras musicais

Sons de NósOs mellores sons chegan ás nosas letras. Nos últimos meses foron varios os discos que apareceron no mercado nos que se musican textos galegos, en moitos casos de orixe literaria. Hoxe préstame dar razón aquí de tres deles, de procedencias ben diversas e estilos musicais dispares, mais todos coincidentes na aposta pola nosa lingua e, particularmente, a súa koiné poética como principal razón de ser.

O primeiro destes traballos leva por título Dende a beira do Masma e recolle trece temas nos que Xan Carballal, director da Escola Municipal de Música O Pallarego, pon melodía a temas de Antonio Noriega Varela, Manuel Leiras Pulpeiro, Álvaro Cunqueiro e Xosé Díaz Jácome.

As voces de Xulia Nogueira e Sabela Carballal acompañan o acordeón, a arpa, a zanfona, a guitarra, o clarinete, o violín, a viola, o chelo e as percusións para que os versos de Do ermo, Cantares gallegos ou Herba aquí e acolá cobren vida musical, confirmando, máis unha vez, a indubidable sonoridade da lírica mindoniense, que aquí corporeíza mercé á Fundación TIC lucense, dependente da Deputación Provincial.

ApelónNon menos interesante é a seguinte das propostas, neste caso chegada dende a cidade departamental e titulada Apelón. Quen a asina é un experimentado cantautor, cunha sólida traxectoria ás costas: Roger de Flor, unha das voces máis orixinais e independentes do actual panorama.

En Apelón, disco editado por Feiticeira Producións, inclúense tres temas galegos: “Estoupará”, “Ferrol Vello” e mais “Na ialma zoaba o vento”. Xunto a eles, outras cancións non menos literarias, como “Spring”, versión dun poema do gran poeta inglés William Blake. Mais a pluralidade de rexistros deste traballo é tamén perceptible na inserción de temas en castelán e italiano e, sobre todo, na variedade de estéticas ensaiadas, que integran por igual o rock, o pop ou os acenos country, entre outros.

Por último, o dúo 2naFronteira dá a luz Sons de Nós, a súa particular homenaxe á revista Nós e as Irmandades da Fala, das que este ano celebramos o centenario. Trece temas editados por Inquedanzas Sonoras nos que a felicísima voz de Carmen Penim se acompaña das virtuosas mans de Maurizio Polsinelli para recrear atmosferas de harmonio, piano e shruti box engalanadas de guitarras, violíns, violas de teclas, zanfonas, contrabaixos, baterías e percusións varias.

Dende a beira do MasmaSons de Nós dá a Euterpe o verso requintado de Eduardo Blanco Amor, o testemuñal de Xosé Velo, as liricidades de Fermín Bouza Brey, o dicir primeiro de Ricardo Carballo Calero, a voz inxel de Francisca Herrera Garrido, a arquitectura florida de Ramón Otero Pedrayo e o enxebrismo de Francisco Luis Bernárdez, compoñendo todos un retábulo sonoro de indubidable atractivo.

Non hai escusa, por tanto, para non se deleitar con Dende a beira do Masma, Apelón e mais Sons de Nós na tranquilidade do fogar, na vertixe do guiar automobilístico, nos minutos de lecer e ambientación laboral ou en calquera outra situación ou contexto. Boa compaña.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-3-2016]

Publicado en Música e literatura galega | Etiquetado , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Deixa un comentario

Poesía galega no Brasil

Aldea lonxanaEste vello recanto do Finisterrae segue a producir adhesións literarias e emotivas que nos reivindican como cultura milenaria. O meu último descubrimento neste sentido constitúeo a obra de Luciano Maia, poeta nacido en Limoeiro do Norte (1949), no estado de Ceará, Brasil.

Maia acaba de publicar Aldea lonxana (2015), volume de impresión brasileira, mais editorializado en Galicia, pois o selo baixo o que ve luz é o da Asociación Cultural Eira Vella de Betanzos.

Dende o propio título anúnciase xa a galeguidade da obra, o que tamén confirma a imaxe da capa (unha fotografía do lugar de Roibeira, apenas a quilómetro e medio do propio Betanzos). Agora ben, esta pegada galega vai alén e acaba por ser o verdadeiro imo do libro, tal como anuncia na súa propia estrutura bipartita: “Dez poemas galegos” e “Outros poemas”. Deste xeito, o que Aldea lonxana integra é un auténtico micropoemario composto por unha decena de textos de escrita e ambientación galegas e o complemento doutras composicións misceláneas que se engadiron para conformar o corpo final da obra.

A querenza de Maia pola escrita na nosa lingua vén de vello. De feito, esta decena de poemas galegos son o resultado da adición de cinco novas composicións a un feixe previo doutras tantas que xa se publicaran por vez primeira en 1984 formando parte do libro Sol de espavento, textos que logo o escritor volveu inserir noutras publicacións. O quinteto que agora se engade nace dunha recente visita de Maia a Galicia, onde estivo no xaneiro pasado por terceira vez (a primeira ocasión na que nos visitara fora en 1997).

Os poemas galegos de Maia transparentan a dirección da súa temática dende o rótulo mesmo: “Aldea lonxana”, “Foliada”, “Alba lucense”, “O neno e a gaita”, “Cantiga partíndose”, “Lonxanía”, “O poeta en Santiago”, “Santiago de Compostela”, “Soneto de adeuses na Galicia” e mais “Na cara do mar”.

Luciano MaiaPor tanto, a poética de Maia é aquí o resultado do cruzamento de influencias varias entre as que cómpre salientar: dunha banda, o substrato da literatura galega de tradición oral e mais certa airexa neotrobadorizante e, doutra, as influencias de autores como Rosalía, Pondal, Cunqueiro e, sobre todo, o Federico García Lorca autor dos seis poemas galegos, omnipresente ata o punto de que moitos destes versos de Maia son unha homenaxe a modo de refactura.

A saudade de esgazo interior, a melancolía do emigrante, a orfandade da gaita sen o gaiteiro, as lembranzas dunha aldea atemporal, o fascinio do Lugo antigo e a Compostela eterna ou a visión do atlántico unindo as beiras vitais son algúns dos motivos recreados por Maia, habelencioso sonetista, tamén degustador das albas, pastorelas e demais cantigas de amigo e, xaora, do romanceiro máis xenuíno.

Aldea lonxana conta cun breve prólogo explicativo do autor e mais “Unhas verbas para os dez poemas galegos de Luciano Maia”, reveladora aproximación de Xesús Torres Regueiro que, xunto á análise da poética de Maia que para as lapelas do libro escribiu Durval Aires Filho, completan este volume.

Feliz nova a de que Luciano Maia, colaborador de A Xanela ―a revista voceiro da Asociación Cultural Eira Vella―, dese ao prelo Aldea lonxana, onde fica patente a súa simpatía pola nosa lingua e a súa literatura, da que é un agradecido embaixador nas lonxincuas terras de Fortaleza, no inmenso Brasil.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 14-2-2016]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario