Ut pictura poiesis

Vella coma o mundo é a íntima relación que vencella Poesía e Pintura. Saben disto, e con fondura, o escritor Antonio García Teijeiro e mais o artista Xulio García Rivas, autores de Poesía cromática, a beleza feita edición que tira do prelo Belagua, un selo que conta por tesouros os libros que publica.

Poesía cromática ten na súa singular nacenza a razón da poderosa maxia que desprega: en catro tardes entre o verán do 2014 e a primavera do 2015 ambos os dous creadores encerráronse en andares contiguos dun mesmo edificio para pintar e escribir, inicialmente sen saber un o que o outro facía, logo creando o poema ou trazando imaxes no papel a partir do que o compañeiro suxería na súa pintura, no seu verso.

O resultado foi este libro que reúne unha corentena de poemas e outras tantas ilustracións nunha fantástica edición da que se tiraron apenas dous centos de exemplares numerados e asinados polos autores e que constitúe, a non dubidalo, unha peza de coleccionista.

Para aquel lector máis posuído polo espírito sommelier engadirei que o volume foi deseñado por Iolanda Cox, que os interiores contan con papel de alta gramaxe en cor óso e que o exterior ofrece un cartoné azulado de finísimo remate, pois foron coidados con moito meco tipografías e disposicións gráficas.

Alén do xa apuntado, o volume, suma reproducións a toda cor das ilustracións e os poemas manuscritos e conta cun excepcional prólogo da poeta Eva Veiga, unha marabilla de lucidez que ilumina as trabes mestras que sosteñen a arquitectura creativa de García Teijeiro e García Rivas.

Versos inzados de referencias musicais, imaxes que estouran en cores, poemas de lirismo esencializado, pinturas nas que a acuarela debuxa os soños, palabras para nomear o sentir, debuxos que esvaecen e proxectan os contornos, letras que son a crónica sinestésica da luz e a sombra. Todo amalgama neste libro que confirma os sinais de identidade das poéticas dos dous creadores, parella artística que ten colaborado xa en obras anteriores e que conxuga no diálogo e na implementación cruzada das súas creaturas o natural do seu espazo significante, que asenta na tradición horaciana do ut pictura poiesis.

Navegar por estas páxinas trae o recendo dos “remoles acendidos”, dos bancos interminables dun imaxinario “océano de bolboretas” e todas as “palabras que nacen/ e dormen nos muros”. Por descontado, tamén as “fendas de luz”, os puntos cegos e os abeiros esquivos, porque no mergullar do eu un procura os “lindeiros da memoria”, as “esencias do pasado” coas que establecer a “conta atrás/ do futuro”.

Presenzas, orfandades e devezos. Oráculo co que se guiar nos profundos. Híbrido plástico-lírico dos dous García que para contento dos ollos e das mentes se dá nesta Poesía cromática, arca das belezas coas que ver lendo e ler contemplando, unha alfaia coa que moito paga a pena facerse.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-9-2017]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , , , | Deixa un comentario

Amores literarios

Andamos xa estreando febreiro e en nada sentiranse voar polo aire as frechas de Cupido, que na tradición occidental moderna ten na conmemoración do día de San Valentín a súa festa maior. Con esta escusa quero hoxe traer aquí o lembradoiro daqueles que viviron por xunto o mundo da escrita, autoras e autores que compartiron non só a palabra, senón os afectos.

As relacións amorosas entre escritores teñen sido, dende sempre, abondo frecuentes. Talvez a explicación a este feito haxa que procurala na especial complicidade artística que entre estes creadores se produce, pois, á fin, viven un mesmo mundo, compartindo angueiras e ilusións literarias.

Son numerosos os exemplos dos que mantiveron relacións estables entre si. Cinguíndonos á historia máis recente, a dos séculos XIX e XX, foron célebres os amores entre Mary Godwin Wollstonecraft (Shelley de casada) e Percy Bysshe Shelley. Tan intenso foi o seu amor que, logo de morto Shelley por mor dunha terrible tormenta mentres navegaba nun veleiro, Mary, antes de incinerar o seu corpo e ciscar as cinzas nunha praia italiana, como el deixara pedido, mandou que lle extraesen o corazón e gardou con ela a reliquia ata a súa propia morte, que aconteceu vinte e nove anos despois.

No século XX os exemplos multiplícanse, pero por citar só algúns dos máis coñecidos velaí están as unións da poeta estadounidense Sylvia Plath e o inglés Ted Hughes (que acabaron tan tristemente, pois ela suicidouse inhalando gas da

cociña cando el a deixou pola tamén poeta Assia Wevill), da libérrima relación entre os franceses Jean Paul Sartre e Simone de Beauvoir (parella aberta que mesmo chegou a compartir amante) ou da turbulenta paixón da francesa Anais Nin e o neoiorquino Henry Miller e, xa na Península, dos amores entre Zenobia Camprubí e Juan Ramón Jiménez, Rafael Alberti e María Teresa León ou os narradores Rafael Sánchez Ferlosio e Carmen Martín, entre moitos outros.

Tormentosas e apaixonadas en extremo teñen sido as relacións do maduro Verlaine co mozo Rimbaud (que acabou co primeiro no cárcere por lle pegar un tiro ao segundo) ou o amor entre o narrador inglés Eduard Morgan Forster e o poeta Richard Ackerley. Igualmente, da paixón entre escritoras son testemuña os complicados e avoltos triángulos amorosos vividos entre Virginia Woolf, Vita Sackville-West e Violet Trefusis (novelados pola primeira no seu Orlando) ou entre Djuna Barnes, Natalie Barney e Renée Vivien, dos que fica abonda correspondencia.

Xa non de tempestuosos, senón de curiosos, cómpre cualificar os amores de Louise Colet, escritora de moderado talento que mantivo relacións con Alfred de Musset, Alfred de Vigny e Gustave Flaubert e que gañou en varias ocasións o premio de poesía da Academia Francesa mercé aos textos que estes escribían para ela. Sábese que nunca ocasión pechou nun cuarto a Bouilhet e Flaubert e non os deixou saír ata que lle prepararon para o concurso os preceptivos douscentos versos, que estes copiaron dun libro de Lamartine, pero que, para sorpresa de propios e alleos, foron galardoados igual, sen que ninguén se decatase do forzado plaxio.

Na mesma liña de amoríos complexos está o de Ford Madox Ford e Violet Hunt, que eran amantes e querían ser máis, pero tiñan como obstáculo o feito de que el estaba xa casado, o que non os arredou para celebraren un remedo de voda oficiado por un ex-sacerdote, o que acabou cunha denuncia da esposa que levou a Ford uns días ao cárcere e a Hunt a ter que pór terra por medio e marchar do país.

En fin, a lista de amores insólitos podería ampliarse grandemente con casos como o de Sidonie-Gabrielle Colette, casada de adolescente cun vividor parisino chamado Henry Gauthier-Villars, autor de segunda que a aguilloaba para que escribise obras que logo el asinaba, unha escritora que non comezaría a brillar ata que, cansa de aturar infidelidades e burlas, se separou do indesexable esposo.

No extremo contrario, por poñer un só exemplo, estaría a parella formada pola escritora irlandesa Iris Murdoch e o novelista e crítico John Bayley, quen coidou dela tenramente ata que esta desapareceu logo de convivir durante anos co alzheimer e a quen dedicou dous libros lembrando a súa vida xuntos: Iris: memorias de Iris Murdoch e Elexía para Iris.

Compartindo verbas e afectos

Tamén na historia da literatura galega hai casos de famosas unións entre escritores. Paradigmática sería a de Manuel Murguía e Rosalía de Castro, que compartiron vida e escrita fundando a nosa literatura moderna. E, mais contra os nosos días, aí o está o amor entre Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda, quen coasinaron diversos textos e viviron por xunto iniciativas literarias de todo xorne. Igual de memorable é a romántica paixón que alentou entre Luz Pozo Garza e Eduardo Moreiras, que mesmo foi novelada nalgunha ocasión, e, felizmente contempladas, tamén as unións actuais dos poetas e narradores Helena Villar Janeiro e Xesús Rábade Paredes ou Xoán Babarro e Ana María Fernández, por amentar só algúns exemplos.

[Faro de Vigo, 1-2-2018]

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado | Deixa un comentario

Etnohistoria de Mazaira

Un pobo que non lembra a súa historia, as súas tradicións e os seus devanceiros é un pobo que deixou de existir. Para afianzar o presente, para viabilizar un futuro é imprescindible gardar memoria do que viñemos sendo. Os científicos chaman a ese exercicio preciso de análise do pasado etnohistoria. As obras que recuperan tan precioso herdo teñen un valor inestimable e dunha delas, exemplar, quero hoxe dicir: Quintela de Mazaira. Terra e xente.

Este libro é un demorado estudo levado a cabo polo ensaísta e narrador Olegario Sotelo Blanco, natural da localidade de Quintela de Mazaira, pequena entidade de poboación situada a doce quilómetros de Castro Caldelas en Ourense, estremeira xa coas terras da provincia de Lugo e que ten como gardián no horizonte a Cabeza de Manzaneda, da que dista vinte e cinco quilómetros.

Quintela foi de sempre unha aldea arredada, malia a súa proximidade á antiga vía romana e a situarse a non moitos quilómetros de San Clodio e Montefurado. Este feito fixo que nela se conservasen costumes e usos que a definen como un ben singular reservorio de moitos dos nosos sinais de identidade do que foi a Galicia agraria secular, de aí o interese certo de recoller e estudar todos os materiais etnográficos e antropolóxicos que, ollados dende o presente, explican a andaina que fixemos como comunidade.

Sotelo Blanco dedicou a recoller toda esta información e analizala moitos anos. Agora dáa a coñecer nun volume de case medio milleiro de páxinas, publicado polo selo editor que leva o seu nome e que ve luz co patrocinio do Concello de Castro Caldelas e a Deputación de Ourense.

Nada neste libro fica fóra da minuciosa atención de Sotelo Blanco, quen dá conta dos espazos sociais e de traballo na aldea; da vivencia das estacións e os días; das partes da casa e o ambiente doméstico; dos lugares das xuntanzas; dos hábitos de vestimenta; dos oficios e labores agrícolas; das celebracións comunais, feiras e xogos infantís; do medio natural circundante e a abondosa presenza dos muíños; da vizosa tradición literaria oral vencellada a todo tipo de crenzas, lendas e supersticións e, tamén si, da importancia do fenómeno migratorio nesta localidade.

A todo este vastísimo coñecemento chega Sotelo Blanco por diferentes vías. Primeiramente, a súa propia memoria, pois incorpora algún capítulo expresamente autobiográfico no que lembra a Quintela da súa infancia e mocidade e fai balance da súa particular relación con ela como emigrante a Cataluña que foi. Mais tamén accede a todo este rico universo mercé ás entrevistas que foi facendo a algúns dos seus habitantes, quen testemuñaron moitas das informacións e ofreceron xeitosos recordos cos que axudar a trazar este mapa etnográfico do lugar. Finalmente, para algunhas cuestións contextuais e metodolóxicas tamén se serviu o autor dunha bibliografía escolleita, coloratura precisa para salpementar aquí e acolá comentarios ou explicacións.

Denantes de rematar, non quero deixar de salientar outras dúas achegas de estimanza: a xenerosa galería fotográfica coa que se dá cabo á obra e a pulcritude técnica na edición do libro. As instantáneas teñen a virtude de facernos máis próxima o mundo retratado. A coidada edición, responsabilidade de Mari Carmen Romero e Xurxo Bértola, de ofrecernos un volume que presta ter nas mans, mimado ata o último detalle nas tipografías, papel e maqueta.

Oxalá cada unha das nosas heroicas aldeas tivese un Olegario Sotelo Blanco para historiala. Quen nos dera ver publicadas moitas Quintela de Mazaira. Terra e xente. Teño a esperanza de que o exemplo dea froito e este libro, modélico de todo punto, sirva de guieiro a futuros traballos que recuperen e estuden tanta vida das comunidades de noso.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 5-11-2017]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario