Trobeiros internacionais

CantigasEn tempos non sempre doados para a visibilidade das nosas letras no territorio propio, é reconfortante observar como, mundo adiante, a proxección da literatura galega se consolida e medra. Traio hoxe a esta páxina dous exemplos que confirman o que escribo. O primeiro deles é a edición que das Cantigas do trobador Afonso Anes do Coton acaba de publicar Carocci Editore en Roma. O prestixioso selo italiano confiou a edición deste importante corpus lírico dun dos nosos máis coñecidos trobeiros a Simone Marcenaro, destacado medievalista formado na Università degli Studi di Milano, quen xa con anterioridade tiña abordado a análise das cantigas de autores como Pero Garcia Burgalés, Pero da Ponte ou Alfonso X, entre outros.

Estas Cantigas de Afonso Anes do Coton recollen as dúas composicións de amigo, quince de escarnio e maldicir e o par de tenzóns que sabemos, a ciencia certa, que escribiu este trobador que supoñemos natural de Negreira (ou, segundo as últimas investigacións, talvez mesmo de Santiago) e que estivo activo nos mediados do século XIII, máis concretamente entre 1240 e 1270, próximo decote á corte e o monarca Alfonso X.

simone marcenaroO volume inclúe tamén outras cinco cantigas de atribución dubidosa e, sobre todo, un amplo e moi documentado estudo introdutorio de Marcenaro, quen non só refire por extenso os poucos datos biográficos que coñecemos sobre o autor, senón que tamén dedica páxinas eruditas á tradución manuscrita a través da cal conservamos os seus textos, analiza os temas, estilo e métrica das cantigas e dispón uns ben precisos criterios filolóxicos de edición. Por remate, o libro enriquécese cun apéndice con abondosas notas ás composicións, unha bibliografía especializada, un completo rimario e un selecto glosario galegoportugués medieval-italiano moderno para o lectorado daquelas terras, quen, xunto ao texto orixinal de cada cantiga, pode acceder tamén a unha versión en italiano actual para unha máis doada comprensión.

Grata nova, pois, a aparición destas Cantigas de Afonso Anes do Coton na Biblioteca Medievale de Carocci Editore, que acertou ao pensar en Simone Marcenaro (quen xa se encargara da edición crítica de Anes do Coton en 2012 no mesmo selo) como o investigador idóneo para divulgar os divertidos ferretes que o trobeiro galego lanzou contra Don Fagundo, Mari Mateu, o Meestre Nicolas, Maria Garcia, Paai Rengel, Orraca Lopez e outros.

Xograr Martin CodaxNon menor aplauso merece a tradución das sete cantigas de amigo do celebérrimo Martin Codax que acaba de tirar do prelo a editorial Ronso no Xapón. Baixo o título Xograr Martin Codax o noso mellor tradutor á lingua nipona, o profesor Takekazu Asaka da Universidade Tsudajuku de Toquio, suma este seu traballo a outros anteriores nos que xa vertera á lingua oriental a Rosalía, Cabanillas e outros.

Xograr Martin Codax é unha edición bilingüe onde, á par dos textos orixinais galegos, comparecen as súas translacións ao xaponés, acompañadas de notas e comentarios do editor.

O volume conta, así mesmo, cun limiar de Xesús Alonso Montero, Presidente da Real Academia Galega, titulado “Sete poemas de amor escritos en galego do século XIII traducidos ó xaponés do século XXI”.

Takekazu AsakaA reprodución fotográfica do Pergamiño Vindel, unha introdución contextualizadora e analítica do editor, un selecto glosario galego medieval-xaponés actual e unha escolleita bibliografía crítica completan o apartado textual deste libro que moito cómpre agradecer ao ímprobo esforzo de Takekazu Asaka. A maiores, Xograr Martin Codax complétase coa inclusión dun CD estoxado no que Yuri Ensemble interpreta as sete cantigas de Martin Codax.

De Italia ao Xapón, a literatura galega e os seus trobeiros son internacionais dende as súas orixes. Porque somos un pobo que canta para o mundo e goza sabendo que a nosa palabra e os nosos sons son tamén apreciados noutras latitudes.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 2-8-2015]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega, Tradución | Etiquetado , , , , , , , , , , | Deixa un comentario

Ánimas en pel

almas de algodonNon sempre sucede que os textos que se verten á nosa lingua ofrezan por igual interese ao lector de hoxe e calidade literaria. No eido da literatura infantoxuvenil este feito produce efectos aínda máis indesexables ca noutros, pois baixo o paraugas da educación en valores, a transversalidade, pluralidade, solidariedade e integración sociais fatígasenos moitas veces con subprodutos infraliterarios absolutamente infumables. Son o primeiro que defende a positiva existencia e inclusión destas realidades en calquera escrita, pero coido que tales temáticas non son incompatibles coa excelencia estética, o que parece que non todos acaban de comprender.

Afortunadamente, nada do que lamento ten que ver, nin de xeito remoto, con Almas de algodón, a tradución de Ànimes de cotó en pèl, o título co que a editorial valenciana Andana publicaba este relato de Enric Lluch no 2009.

Almas de algodón é unha historia protagonizada por Carlos, un rapazolo discapacitado intelectual que ten de repetir cuarto de primaria e se atopa coa dificultade engadida dunha mudanza de cidade e, polo mesmo, da traumática adaptación a unha nova escola e novas xentes.

enric lluchPolo camiño van aparecendo outros personaxes fundamentais na narración: os seus compañeiros de aula Tareixa e Antón, os pais do propio Carlos, o misterioso ancián Tobías e outros.

Nada é doado para Carlos porque, como el di, “esquécenlle as cousas moi facilmente. Algunha vez pensou que, quizais, ten un furado invisible que conecta o cerebro coas orellas e, por este furado, escápanlle algunhas cousas que debe lembrar”. Pero coa axuda dos seus amigos, do vello Tobías, dos mestres e dos pais, Carlos conseguirá ir adaptándose e superar as dificultades máis perentorias para o razoable desenvolvemento do seu día a día, procurándolle benestar e felicidade.

O relato de Lluch é, por tanto, un precioso documento para facer reflexionar aos lectores novos a propósito da non discriminación, a valoración da discapacidade, a potencialidade do propio esforzo e das calidades persoais, a imaxinación como vía de coñecemento e de xeito de se enfrontar ao mundo, o pracer pola lectura, a importancia da familia ou o esencial do ocio construtivo.

Estas Almas de algodón chegan a nós da man de colección Árbore da Editorial Galaxia, pero, sobre todo, mercé aos bos oficios da súa tradutora, a investigadora e estudosa María Dolores Villanueva Gesteira, quen, como filóloga natural de Cotobade e profesora na UBA durante anos, coñece á perfección tanto a lingua de partida como a de chegada, o que asegura un traslado non só fidel, senón tamén intelixentemente adaptativo alí onde malores_villanuevacómpre. Neste sentido, é moi agradecido comprobar como tanto dende o semántico coma dende o pragmático e fraseolóxico o orixinal foi vertido anosando fórmulas que nos fan a historia máis próxima e entrañada.

Para aqueles que non coñezan aínda a escrita de Enric Lluch (quen xa ten ao galego máis dunha ducia de títulos traducidos con anterioridade), recoméndolles este Almas de algodón, mostra acabada de como a boa literatura tamén sabe de valores.

Publicado en Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil | Etiquetado , , , , , | Deixa un comentario

Casas literarias: Ramón Piñeiro

casa ramon piñeiro

O ano 1990 foi nefasto para as nosas letras. Marcharon Ricardo Carballo Calero, Xosé María Díaz Castro, Xosé Conde, Manuel Lueiro Rey e Ramón Piñeiro.

Xa vai alá un cuarto de século e parece que foi onte. Aquel vinte e sete de agosto, tras ser hospitalizado, rematou os seus días na vivenda de Xelmírez 4º o autor de Olladas no futuro. Foise no mesmo lugar no que sentou cátedra durante corenta anos, unha universidade paralela e clandestina que dirixía dende aquela atalaia que gobernaba os tellados de Compostela, como moi ben describiu o seu amigo Víctor Fernández Freixanes:

A galería dá á rúa de Xelmírez e pódese ver a rúa Nova ata o cine Principal, os tellados vellos de Compostela, unha tenda de ceras na esquina que semella estar pechada sempre, coma morta, os campanarios (outra vez os campanarios, escuros, gobernados aquí polas altas torres da catedral, que queda un pouco á dereita). Axiña vén a noite polo mes de Santos. Chove a cachón, chove de abaixo pra riba, de riba pra abaixo, e a auga anda xa nas entrañas das cousas, escorregando entre as laxes de pedra, xurrando polas costas e esvaíndo as imaxes. Cando estiña, os cascarolos nocturnos saen dos seus currunchos e van coma fatos de carneiros calados polos granitos.

xelmirez placaA vivenda que avista a Rúa Nova, propiedade da familia García-Sabell, converteuse naqueles anos escuros no epicentro do galeguismo interior, unha sorte de sancta sanctorum ao que cumpría peregrinar para parlamentar co singular apóstolo. O seu xenuíno altar acabouno constituíndo unha vella mesa braseiro. Nela ideáronse moitas das estratexias de supervivencia e proxección da cultura galega dese tempo e tamén alí foron escritas miles de cartas e a obra maior do autor de Láncara.

Piñeiro non tivo un despacho oval. Non lle fixo falla. Tiña Xelmírez 15, 4º e a súa mesa braseiro. E un país na cabeza. E un mundo de xentes pendentes del e do seu consello. A Galicia posible.

Publicado en Casas literarias | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Sementando galeguidade

Semente galega en AméricaMoitas son as páxinas que Xosé Neira Vilas ten dedicado á Galicia de Alén mar nas súas máis variadas vertentes: o mundo emigrado, a realidade dos exiliados, a escrita e o xornalismo dos nosos que por alí andaron, as relacións que el mesmo mantivo cos persoeiros deses territorios, en fin, calquera circunstancia presente ou histórica e case que calquera protagonista delas. Por tanto, non é novidade que o escritor de Gres se debroque outra volta sobre este asuntos no recente Semente galega en América, mais si que o faga co enfoque e o obxectivo que agora propón.

O que neste libro publicado por Bolanda atoparemos son nada menos que un cento de prosas breves nas que Neira Vilas repasa a peripecia humana doutros tantos galegos en América que, dunha ou doutra maneira, conseguiron co seu talento e esforzo facer máis grande aquel continente e, asemade, honrar a súa Terra do orixe co seu meritorio quefacer.

Por este Semente galega en América desfila Manuel Iglesias, o emigrante que construíu o primeiro coche na Arxentina en 1907 (un vehículo que, por certo, probou décadas máis tarde o mítico Fangio podendo comprobar o seu estado óptimo); Xosé María Silva, o fotógrafo preferido de Carlos Gardel; o poeta nacional gauchesco José Alonso Trelles, coñecido polo sobrenome de El Viejo Pancho; o célebre Pirata Mundaca, de orixe coruñés, terror do Caribe; o creador da cortadora de cana de azucre ‘Libertadora’, o insólito Sindo Seixido de Limodre, parente dun meu amigo xornalista; Pedro González Telmo, dominico de Tui, quen foi santificado e dá nome a un dos barrios máis carismáticos da cidade de Buenos Aires, San Telmo; Manuel Pereira, axudante de Antonio Meucci, quen probou con el o primeiro teléfono do mundo no Teatro Tacón da Habana, que foi tantos anos edificio emblemático do Centro Galego; Ramón Verea García, creador en Nova York da primeira calculadora mecánica, base das actuais calculadoras; Afonso Graña, o emigrante de Avión que casou coa filla dun xefe indíxena do Amazonas e foi nomeado rei daqueles vastísimos Xosé Neira Vilasterritorios; Pedro González Cancio, fundador da cidade de Clorinda na Arxentina; Alexandro Campos Ramírez, máis coñecido como Alexandre Finisterre, inventor do futbolín que fabricou e exportou dende Guatemala para todo o orbe; Isabel Barreto, a única almirante muller que tivo a Real Frota Española nos séculos XVI e XVII; Victorino Abente Lago, muxián que chegou a ser designado en vida Poeta Nacional do Paraguai; mesmo Amador González, o mindoniense que brillou na prensa porteña e logo marchou á Patagonia para fundar bibliotecas e, ‘esquerdista romántico’ como alguén o chamou, axitar alí conciencias para mellorar as condicións de vida daquelas xentes, promovendo que se construísen camiños e pontes ou axudando ás escolas co envío de libros e instrumentos de música.

Toda esta admirable galería de galegos na América retratada con tanta amenidade coma acuidade por Neira Vilas toma forma nun volume pulcramente editado que, amais, contou como ilustrador con Xosé Vizoso, un luxo que espella nas imaxes que acompañan cada unha destas pequenas prosas, nacidas ao abeiro xornalístico e aquí madurecidas e revisadas con filigranas novas e curuscantes.

A todos os que desexen saber máis e mellor do que os nosos fixeron da outra beira do Atlántico recoméndolles esta Semente galega en América de Xosé Neira Vilas, testemuño de como en México, Guatemala, Nicaragua, Venezuela, Perú, Paraguai, Chile, EE. UU., Porto Rico, Brasil, Uruguai, Cuba ou Arxentina unha auténtica lexión de galegos achegaron o seu enxeño e talento para facer progresar aquelas terras nas que deixaron, ben alta, a bandeira da Galicia que os vira nacer.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 9-8-2014]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario