Novo libro dos amigos

Ánxel Fole contaba sempre que un dos libros que máis lle prestaría escribir era un que se había titular Censo de boa xente. Nel iría dedicando capítulos a todas aquelas persoas coas que cruzara ou das que soubera que compartían a singular calidade da bonhomía. Desafortunadamente, o mestre lugués nunca chegou a publicar aquela obra coa que tanto soñara, pero estou seguro de que tería sido un texto do máis singular.

O mesmo espírito animou no seu día a Ramón Otero Pedrayo, quen deu á luz en 1953 as delicadas prosas de O libro dos amigos, coñecido volume de retratos literarios no que rememorou un feixe de persoeiros por el benqueridos que daquela xa desapareceran.

En idéntica liña se sitúan as páxinas de A palabra compartida, poemario de Arcadio López-Casanova que conta cun subtítulo acaído e revelador: “Retratos e homenaxes (1963-2013)”.

O libro, publicado por Espiral Maior nunha coidada edición que leva un deseño de cuberta de Fátima Valente, filla do xenial poeta ourensán, é unha sorte de vitral amigable no que comparece a loa e rememoración tanto de voces clásicas devocionadas por López-Casanova coma de compañeiros de oficio estritamente coetáneos e, tamén si, merecedores da súa máxima consideración. Por tanto, nestes poemas, como o autor aclara no limiar, o peso do elexíaco, do cordial e do admirativo é decisivo, amosando a un tempo “a voz do eu íntimo e do eu social”.

As composicións recollidas en A palabra compartida naceron a partir de ben diversas circunstancias. Algunhas xurdiron a propósito da conmemoración de efemérides ou homenaxes. Outras víronse propiciadas pola desaparición de amigos benamados e as máis delas permanecían inéditas e vén agora luz por vez primeira. En todos os casos os textos foron revisados, “revividos” e fixados como definitivos para esta planas, por máis que, como digo, algúns figurasen xa en anteriores publicacións.

Entre o cabezaleiro destes poemas metaliterarios dedicado a Rosalía por mor do primeiro centenario da aparición de Cantares gallegos en 1963 ata os derradeiros escritos hai apenas uns anos e xa consagrados a compañeiros da súa e de posteriores xeracións, median máis dunha vintena de textos centrados nalgunhas das voces máis senlleiras das nosas letras. Así, aos poemas sobre a matriarca Rosalía seguen os versos en homenaxe a Curros, Castelao, Otero Pedrayo, Cabanillas, Pimentel, Cunqueiro, Iglesia Alvariño, Fernández del Riego, Celso Emilio, Díaz Castro, Seoane, Novoneyra, Avilés de Taramancos, Méndez Ferrín ou Darío Xohán Cabana, entre outros, o que dá idea do relevo e alcance dos territorios autoriais poetizados.

Enmarcando todas estas composicións dispón López-Casanova unha “Epístola censoria” inicial e un “Pranto coral” como cauda, textos que contribúen a transmitir a sensación de conxunto orquestrado, ben trabado na súa esencial converxencia, superadora da obvia dispersión das orixes.

O dominio na labra do verso, a abraiante capacidade do poeta para se imbuír do modo lírico dos autores cos que dialoga, o finísimo bosquexo de atmosferas e referencias simbólicas, a mestría nas formas e fórmulas así como o escolleito das verbas coas que orna o beiril de cada sintagma fan deste A palabra compartida un compendio de grande altura estética, así como un testemuño de fidelidades entusiastas e querenzas lectoras, que supón tamén un canon indirecto de voces referenciais.

Moito presta ler os poemas deste novo libro dos amigos, censo de boa e extraordinaria xente. Quen cruce polas súas páxinas descubrirá pronto a brasa palpitante do selo López-Casanova e comprendera, parafraseándoo, que o seu fuso deitou un fío dourado do Tempo pasado e na flor do verso teceu unha cantiga de amor, de amizade e de mestría.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-11-2016]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Historias

Os pobos precisan da memoria colectiva. As comunidades confórmanse arredor dun pasado que as vencella e fai herdeiras dun camiño andado co que comungan. Que logo ese pretérito se axuste á realidade histórica ou non é outro conto.

Non hai pobo que non teña a súa historia. Alén dos feitos positivos, daquilo que é documentable, contrastable ou plausible segundo as informacións obxectivas e veraces coas que se conta, máis alá de todo iso está o que as xentes queren crer do que foi o pasar dos seus devanceiros.

Secasí, é obriga dos historiadores ofrecer o relato espido do que foi, sen aditamentos románticos ou gravames ideolóxicos que acaben facendo do branco, negro. Velaí o que persegue Historia das historias de Galicia, volume colectivo coordinado por Isidro Dubert no que participan unha ducia de recoñecidos estudosos que debullan algunhas desas lendahistorias do pasado galego.

Tras unha longa introdución xustificatoria do propio Dubert, o libro principia con dous artigos que se debrocan sobre a celticidade de noso. Tanto Francisco X. González García coma Manuel Gago coinciden no cuestionamento do que foi o construto historiográfico que dende mediados do XIX e ao longo do XX fixo de nós os netos preclaros de Breogán. Aínda que por vieiros diverxentes e con conclusións complementarias, ambos coinciden na necesaria redefinición da compoñente celta, para González García unha realidade complexa que non coincide co relato romántico adoito e para Gago un concepto alternante co de cultura atlántica, que cómpre entender como un esteo pretérito que segue a redefinirse e, nese resistirse ao acoutamento temporal, ofrece unha posibilidade de presente enraizado que non debemos desestimar.

E se o pasado celta se desvela ben diferente ao que os próceres do XIX construíron para nós, tamén a supresión do reino medieval de Galicia é asunto delicado que Anselmo López Carreira analiza con ben. Nas páxinas que dedica ao asunto fica claro que a historiografía nacionalitaria española levou a cabo unha revisión do pasado tendente á autoxustificación, obviando e silenciando, cando non negando ou terxiversando, o que foi a realidade histórica comprobable, non só indiciaria, senón documentalmente, unha realidade, por certo, onde a existencia e o papel dun antigo reino de Galicia é innegable.

Por un camiño semellante ao anterior avanza Xosé Miguel Andrade Cernadas, quen se ocupa de rabudas cuestións como a concreción do que a Gallaecia foi ou como acabou creándose unha visión inexacta do fenómeno xacobeo que na Idade Media naceu.

Moi ilustrativo resulta o artigo no que Henrique Monteagudo pasa revista ao concepto Séculos Escuros aplicado ás centurias que van do XVI ao XVIII. Peiteando fino o que nese tempo aconteceu, demostra que non foi tan escasa a produción e importancia literaria e cultural de entón e que a etiqueta é un lugar común que non se axusta ao que aqueles séculos viviron, ao que imos sabendo, cada vez menos escuros.

O que digo dos anteriores estudos podería estendelo ao sobresignificado episodio dos irmandiños, que se nos vendeu como unha heroica revolta de adaís libertarios que non canxa tampouco co que foi, tal como demostra Pegerto Saavedra; coa suposta perda absoluta de representatividade de Galicia no novo concerto político dos séculos XVI, XVII e XVIII que, segundo fan ver María del Carmen Saavedra Vázquez e Ofelia Rey, non foi tan clamoroso como se propalou; coa difícil asunción do desembarco dos cataláns e as súas factorías pesqueiras do XVIII e XIX que estuda o propio Dubert e mesmo co tan cacarexado atraso económico galego do mundo rural, que discuten e matizan Edelmiro López Iglesias e Lourenzo Fernández Prieto. Mais rematarei recomendando a lectura do traballo de Ramón Villares a propósito de dous mitos fundacionais que se interpretaron ás avesas pro domo nacionalista: a loita de Pero Pardo de Cela ―investido, intereseiramente, como mariscal defensor da independencia galega fronte ao invasor reino castelán― e os fusilamentos de Carral ―tamén resignificados como exemplo de entrega mártir á sacra causa da liberdade galega.

Para os que queiran saber máis, esta Historia das historias de Galicia péchase cun apéndice bibliográfico co que profundar nas atraentes cuestións que se suscitan neste volume ideado por Isidro Dubert, tan interesante como necesario.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 28-8-2016]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Tabela dos libros. Xaneiro 2017

Principia o ano e con el chega a primeira Tabela dos Libros da xeira. Nela figuran seleccionados os volumes que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Publicado en Literatura galega, Tabela dos Libros | Etiquetado , | Deixa un comentario