O indomable Valentín Paz Andrade

A vida de Valentín Paz Andrade é un exemplo admirable de abnegada entrega á causa da cultura e a literatura de noso. Dende moi noviño, todos os esforzos e desvelos do autor estiveron dirixidos a facer da nosa Terra e as súas letras un ceo estrelado que fulgurase incomparable.

Se un sobrevoa os principais socalcos biográficos do escritor decatarase axiña de ata que punto o pontevedrés entregou á causa de noso todo o seu ser, expoñéndose, en non poucas ocasións, á creba da súa saúde e mesmo á propia desaparición por mor da defensa dos seus ideais patrióticos.

Neste sentido, o cidadán Paz Andrade foi unha sorte de indomable, como aquel famoso Luke Jackson que protagonizara Paul Newman no coñecido filme de Stuart Rosenberg, Cool Hand Luke (1967), un clásico que por aquí se traduciu máis expresivamente como A lenda do indomable. Igual que aquel presidiario que se negaba a obedecer as ordes despóticas do alcaide do cárcere no que permanecía recluído, tamén Paz Andrade loitou con todo o seu alento polas causas que lle parecían xustas.

O primeiro episodio dese nobre combater viviuno con apenas vinte e seis anos. En xuño de 1924, o escritor dirixía o xornal vigués Galicia, que el mesmo axudara a fundar o Día da Patria de 1922. Pois ben, con motivo dunha agre polémica co gobernador militar da provincia, foi encarcerado durante quince días por negarse a pagar dúas multas de duascentas cincuenta pesetas. Como Luke, o periodista Paz Andrade, no libre exercicio da súa profesión, preferiu as privacións da cadea a ceder á presión do xeneral Rodríguez del Barrio, quen actuaba seguindo o modus operandi propio dos afectos á ditadura de Primo de Rivera (E conste que non sería esta a derradeira vez que tivese que durmir entre barrotes, pois moito despois, en 1957, por causa dunha nova na que se daba conta do cesamento do comandante militar de Mariña en Vigo, Félix de Ozámiz, na revista Industrias Pesqueras que el mesmo dirixía, volveu ser encarcerado un mes enteiro).

Algúns anos máis tarde, esa denodada pugna por sobrevivir e seguir adiante cunha existencia dedicada a Galicia deparoulle outra traumática experiencia: durante os enfrontamentos entre os sindicatos de pescadores e os armadores que levaron á folga e o lock-out pesqueiro do ano 1932, Paz Andrade, á sazón letrado asesor dos armadores, sufriu un violento atentado na Rúa do Príncipe por parte de dous cenetistas, que dispararon cinco proxectís sobre o seu corpo o 22 de novembro daquel ano. Malia a gravidade do incidente, o escritor ficou vivo, aínda que gardaría para sempre memoria física daquel suceso, que lle deixou unha bala aloxada nunha clavícula ata a fin dos seus días. Porén, aínda lle quedaba moito sangue que dar á patria galega.

Non llo puxo fácil a vida a Paz Andrade coa chegada da Guerra Civil. A súa moi activa militancia nacionalista durante os tempos da República (durante a cal chegou a pronunciar numerosos mitins xunto a persoeiros do relevo de Suárez Picallo, Cabanillas, Otero Pedrayo ou o propio Castelao) levaríao ao desterro, onde tamén padeceu penalidades, privacións e algún que outro susto maiúsculo. Así aconteceu no primeiro destino ao que foi desterrado, a ourensá vila de Verín, na que tivo que esquivar outra volta a morte que asomou pola man de catro matóns da Falanxe local que, logo de discutir rexamente con el no Casino, acabaron por tirotealo nos arrabaldes da localidade, tal como el mesmo recordou na composición “As pistolas da noite”, inserida no libro Cen chaves de sombra (1976).

Pero a vida, que pode ser unha ruleta cruel, tíñalle aínda reservadas outras sorpresas abondo témeras e que a punto estarían de rematar cos seus días a prol do soerguemento socioeconómico e cultural da nosa nación: polo mes de nadal de 1961 —estando xa á cabeza da florecente Pescanova e tendo publicado Pranto matricial (1955) e Galicia como tarea (1959), entre outros— sufriu un gravísimo accidente de tráfico no que partiu as dúas pernas, unha clavícula, a pelve, unha vértebra e tivo como regalo corenta e oito puntos no lado esquerdo da cara. Destarte, non é de estrañar que, lembrando o feito, escribise os tráxicos pero esperanzados versos de “Veño da morte”, recollidos tamén en Cen chaves de sombra. Mais o incombustible Paz Andrade, logo de tres meses de rehabilitación ambulatoria, xa estaba para outra.

E a outra non tardou en chegar, pois en agosto de 1970 caeu enfermo vítima dunha embolia cerebral que o mantivo hospitalizado case un mes e da que tardou en se recuperar preto de dous anos. Pouca cousa para quen había aínda de escribir o seu discurso de ingreso na RAG A galecidade na obra de Guimarães Rosa (1978), a imprescindible biografía Castelao na luz e na sombra (1986), o ensaio Galiza lavra a sua imagen (1985) e outra media ducia de textos máis.

Igual que o indomable Luke, Paz Andrade non se rendeu ata o derradeiro alento, que deu a piques de cumprir os noventa anos, o 19 de maio de 1987, non sen antes pelexar cunha doenza cardiovascular durante meses e meses. Nese tempo percibía que aínda lle quedaban cousas por facer, que a súa entrega a Galicia non se completara, e unicamente uns días antes de falecer foi quen de comentarlle con toda serenidade ao seu fillo Alfonso: “Haberá que ir pensando en morrer”.

A andaina do indomable Paz Andrade é unha lección de abraiante resistencia e capacidade de superación fronte á adversidade. Nestes tempos tan avoltos que andamos a atravesar, ben está que tomemos exemplo deste galego definible coas palabras de Castelao: infusible ao soprete e inatacable polos ácidos. Ese seu positivo espírito co que lograba vencer calquera obstáculo por máis temible que este fose é o que agora, na celebración deste Día das Letras na súa honra, debemos ser quen de imitar. Paz Andrade non agardaría menos de nós.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 17-5-2012]

Esta entrada foi publicada en Literatura galega e etiquetada , . Garda a ligazón permanente.