A ficcionalización do eu muller

a ficcionalizacion do euDeixo lido o imprescindible ensaio de Inma Otero Varela A ficcionalización do eu: autoría e protagonismo das mulleres na literatura, sexta entrega das Anotacións sobre Literatura e Filosofía de Euseino? Editores que pode descargarse de balde aquí.

Excelente coñecedora do papel que o suxeito feminino xoga na literatura galega dos últimos anos, Otero Varela reflexiona con lúcida fondura sobre as trampas do que o sistema androcéntrico alcumou como ‘literatura feminina’ ou ‘literatura de muller’ para, indo máis alá, responder cuestións claves como o que se (pre)supón escrita de muller ou mesmo o que é ser muller a través da proxección dos clixés que na escrita se levan desenvolvido e que cómpre superar.

Seguindo os postulados da ‘modernidade líquida’ de Zygmunt Bauman e sen perder de vista as exploracións do ‘real’, o ‘subxectivo’ e os ‘límites do eu’ enunciados por Katerina Kolozova, Otero Varela cuestiona o inmobilismo tradicional do eu para formular a súa radical mutabilidade, a súa inestabilidade que arrastra a un proceso de continuo (re)facerse, vida líquida, fluencia constante no individual e no seu especular social e, por ende, literario.

O ‘eu espectacular’, o exhibicionismo do propio nas Redes e outras circunstancias van levando a autora ao cuestionamento da desintegración actual do suxeito e a necesaria viraxe cara á rehumanización que se impón.

inma oteroNeste escenario, a ficcionalización do eu e, sobre todo, a potencialidade do eu muller revélase fundamental, pois, ao ver de Otero Varela, “unha protagonista feminina ofrece máis posibilidades, xa que son as mulleres as que están máis obrigadas a construírse. Así, as personaxes femininas, ou as enunciacións femininas, artellan con máis forza algunhas das temáticas literarias actuais”, e xustifica este aserto na comprobación do diferente rol que os xéneros do masculino/feminino xogan nas posicións de discursos subversivos e de contrapoder, nas temáticas do emocional e, no noso caso, como todo o anterior se codifica singularmente para unha cultura (literaria) minorizada, o que, nesa loita da identidade condicionada e subordinada fronte á imperialista e homoxeneizadora, fai a algúns cualificar as nosas letras de ‘literatura queer’.

Con independencia da centralidade única que Otero Varela concede á muller facéndoa protagonista primeira dunha actualidade que se reinventa constantemente nesa ficcionalización do eu mutable (aquí os teóricos doutros discursos xenéricos queer e negacionistas terían moito que discutir), non cabe dúbida de que este ensaio é unha contribución máis que suxestiva, que se abre ao diálogo construtivo e á revisitación de lugares comúns para superalos.

Atractiva aposta a destes cadernos de Euseino?, que chegan á media ducia de títulos con este A ficcionalización do eu: autoría e protagonismo das mulleres na literatura que, espero, dea moito que pensar.

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Planeta espectacular

rolda de prensa premio planetaO primeiro que un ten que saber cando se refire a un galardón da entidade do Premio Planeta é que todo nel soborda o literario. A letra, a narrativa, é, certamente, a razón que o desencadea, pero as roupaxes coas que se adorna este grande evento que é a concesión do premio mellor dotado en lingua castelá son ben visibles.

Esa espectacularidade do Planeta explica que ao seu redor todo se viva dun xeito mediático. Na cea de gala na que se fai entrega do premio —e tamén na postcea que entre algúns escritores e periodistas se comparte tras a rolda de prensa— un pode cruzarse con perfís tan diferentes como Miguel Ángel Revilla ou Risto Mejide, Juan José Millás ou Fernando Sánchez Dragó, tamén Julia Otero, Lorenzo Silva, Juan Manuel de Prada, Espido Freire, Clara Sánchez, Maxim Huerta e, por suposto, representantes oficiais como Artur Mas, Ana Pastor ou Pedro Sánchez.

Tal acumulación de estrelas da pantalla arrastra, inevitablemente, a esa case secundarización do que, insisto, nunca debería deixar de ser o noticiable: que dous textos literarios se premian e se propoñen ao público.

logo planeta 2014Desta volta os que viron recoñecidos os seus esforzos foron o periodista e narrador mexicano Jorge Zepeda, quen gañou o favor do xurado coa novela Milena y el fémur más bello del mundo, e mais a tamén xornalista e biógrafa de celebridades Pilar Eyre, finalista con Mi color favorito es verte.

As dúas apostas novelísticas son ben distintas. Zepeda mergúllase nunha trama na que pon á vista as lacras da trata de brancas a as atrocidades impunes que grandes mandatarios e personaxes moi poderosos cometen. Milena, protagonista do relato, é unha fermosísima moza do Este europeo que chega a Marbella atrapada polas redes da prostitución de altos voos. Na procura da supervivencia e do equilibrio mental decide ir reflectindo nun diario todo o que vai descubrindo da terrible, cruel e abusiva vida deses poderosos aos que fai compaña. Por tanto, a novela ofrece a dobre posibilidade de amosar dunha banda o que o Poder move tras o pano do escenario público e, doutra parte, é tamén un retrato descarnado da tiranía física e emocional que supón a prostitución.

Canto a Eyre, pon por escrito un intenso episodio autobiográfico no que dá conta da moi apaixonada historia de amor por ela vivida cun xornalista francés que, tras tres días de feliz romance, desaparece da súa beira por ter que marchar a cubrir o conflito sirio como correspondente de guerra e acaba sendo secuestrado. A peripecia da súa procura e a tentativa de o rescatar informan o resto deste texto, todo el, segundo confesou a autora, un espirse emotivo no que deixou ao descuberto vivencias e pulsións que a arrebataron.

libros premio planetaDaquela, os que a partir do 4 de novembro (día no que comezan a distribuírse) queiran xulgar por si mesmos se o espectacular Premio Planeta e o seu tamén estelarizado xurado acertou ou non, teñen onde escoller entre o drama con transfondo denunciador de Jorge Zepeda en Milena y el fémur máis bello del mundo (210.000 exemplares de tiraxe inicial) e o romance testemuñal de Pilar Eyre en Mi color favorito es verte (90.000). Ben está, pois só a lectura poderá validar ou non se o hispanoamericano gañador (un dos poucos dese continente que o logrou, aínda que os que o fixeron foron predecesores tan sonoros como Vargas Llosa ou Bryce Echenique) alcanza verdadeira altura literaria ou se a periodista barcelonesa conseguiu facerse cun tipo de escrita co que, ata o de agora, non se atrevera. A última palabra, como sempre, darana os que decidan ou non mercar e ler.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-10-2014]

Publicado en Literatura en lingua castelá | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Contra as cordas

Xabier López López y Antonio Fraga AllegueXabier López López leva máis de tres lustros sorprendéndonos agradablemente coas máis diversas propostas narrativas. Para o escritor de Bergondo ningunha trama semella imposible, polo que non temeu xogar coa escrita de corte aventureiro, a metaliteraria, a sociolóxica e, sobre todo, a novela de intriga e histórica.

Estas dúas últimas fías son as que se alían tamén na súa máis recente entrega, Olympia Ring, 1934, un relato no que recupera como protagonista un vello coñecido para os seareiros do escritor: o xornalista pescudador Sebastián Faraldo, un “plumífero” curtido en mil batallas cun olfacto de can de caza para erguer a lebre dos máis arrevesados asasinatos.

Se en A vida que nos mata (2003) Faraldo desenvolvía as súas investigacións no Mondariz máis balnearístico, desta volta o xornal para o que traballa, o pontevedrés O Matutino, desprázao ata Barcelona para, remudado en periodista deportivo, cubrir as veladas que na famosa sala do Olympia se desenvolven a finais de 1934 na loita polo título do peso pluma entre o catalán Josep Gironés e Freddie Miller. Nos combates previos a este encontro participa tamén un galego, Manuel Ramírez Castro, alias O Camión, quen vai caer morto no cuadrilátero non tanto polos golpes recibidos coma por un imprevisto ‘desfalecer’ do que Faraldo sospeitará e, tras os adoitos serpeares investigadores, acabará por confirmar responden a un sutil asasinato orquestrado pola persoa menos pensable.

olympia ringPor tanto, como novela negra Olympia Ring, 1934 responde ás claves do xénero tanto no que respecta á caracterización dos personaxes coma aos motivos narrativos que lle serven de escusa. Agora ben, López sabe tirar partido deses clixés para levalos alén e, hibridándoos coas solucións propias do histórico, acabar por ficcionar unha realidade que non só atende á propia intriga, senón que non esquece arroupala co pano de fondo da convulsa situación social que vive a España e, particularmente, a Cataluña do seu tempo, padecedora das consecuencias da frustrada proclamación do Estado catalán e cunha cidade como Barcelona instalada nun carrusel político no que se suceden os sobresaltos gobernativos e onde os cidadáns non saben ben a que aterse.

Por entre este río avolto das horas republicanas na Cataluña do 34 van aparecendo tamén outros seres que nos introducen en ambientes ben diferentes e complementarios, pois igual retratan a hampa camorrista do mundo das apostas que xira en torno ao puxilato coma o aparente e un tanto decadente ambiente dos clubs ingleses da cidade condal, cando non a vida proletaria dos barrios de extrarradio ou amoríos varios.

Olympia Ring, 1934 sabe contarnos unha historia con gancho, onde o desvelamento dun homicidio é o motor, pero non renuncia por iso a radiografar os espazos sociais nos que os protagonistas se desenvolven. Neste sentido, cómpre destacar que o proceso de documentación de López foi intenso e, como el mesmo explica nunha “Nota do autor” final, hai moita bibliografía que foi deglutida para nutrir esta narración, que, porén, ten o bo Coberta Olympia Ring 1934gusto de dosificar a información contextual, evitando caer en tentacións historicistas tan habituais noutros.

Novela ben tecida, con personaxes moi carismáticos (ese Notario indixente que axuda a Faraldo ou o despropositado director de O matutino, mesmo o atípico púxil que O Camión é), Olympia Ring, 1934 é unha boa mostra das posibilidades que a novela negra pode ofrecer trasladándoa a escenarios históricos de crise para operar unha fractura, unha crise, e deixar que a vida, contra as cordas, flúa polas veas da literatura.

[Faro de Vigo, 9-10-2014]

Publicado en Crítica literaria, Narrativa galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

A escrita sapiencial de Toño Núñez

chispoDeixeime acompañar este día pola grata lectura da última creación de Toño Núñez, ilustrada por Xosé Tomás: De como Chispo, o esquío, puido co frío, emotivo e didáctico conto protagonizado polo esquío que se anuncia no propio título, quen nos ensina que a prevención é necesaria, pero que os imponderables existen e cómpre saber adaptarse, ter capacidade de improvisación e, sobre todo, saber apoiarse nos demais, recibir o seu afecto, o seu amor, e darlles tamén o noso.

Fermoso relato que aínda se volve máis galano coas imaxes de Tomás, quen sabe facer un intelixente uso da cor e das formas, que resulta fondamente expresivo.

Esta historia para o lectorado noviño aparece na colección Tartaruga da editorial Galaxia, quen suma así unha obra de estimable interese pedagóxico e non menor imaxinación.

Publicado en Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil | Etiquetado , , , | Deixa un comentario