O ouro da liberdade

Celia Díaz NúñezMalia ter sido a romanización un dos episodios históricos máis importantes nesta parte do mundo á que o Imperio deu en chamar Gallaecia, non son moitos os textos de ficción escritos en galego nos que se teña literaturizado tal período.

A diferenza doutras épocas como a Idade Media ou a Guerra Civil, a nosa ficción histórica de asunto romano é escasa, por iso sorprende, para ben, o esforzo de Celia Díaz Núñez ao se achegar a este mundo na recente A boca do monte.

Publicada pola editorial Galaxia na súa colección xuvenil Costa Oeste, A boca do monte relata a peripecia resistente dun poboado celta que tenta sortear o abuso explotador das legacións imperiais para, na medida do posible, ser libre como comunidade.

Como é de imaxinar, o propósito dos habitantes deste castro non é doado e, tras padecer as penurias propias do colonizado, finalmente acabase por chegar a unha situación adaptativa que, sen ser a ideal, cando menos ábrese á esperanza dunha convivencia integradora non tan inhóspita.

Por tanto, o que a novela de Díaz Núñez postula é unha reflexión fonda sobre os mecanismos perversos dos pobos conquistadores, verbo da irrenunciable loita pola liberdade e mesmo a propósito dos vieiros polos que se produce a imparable aculturación romana do pobo castrexo.

Para profundar sobre estas cuestións a autora idea unha trama que sitúa a acción no tempo das perforacións que crearon as abraiantes escavacións das Médulas no Bierzo e de Montefurado no actual espazo surlucense, onde aínda é ben visible a enxeñería de intervención hidrográfica que obraron os romanos na procura do ouro destes territorios.

A boca do montePara levar adiante esta empresa a Roma imperial precisou de moita man de obra que, como era de esperar, recrutou entre a poboación castrexa, que foi obrigada a traballar tunelando os montes quirogueses e doutros lugares.

Pois ben, ese arrepoñerse á soberbia invasora, a dignidade de quen loita por vivir de acordo coas súas tradicións e modos de vida sen abaixarse á suplantación identitaria do colonizador é unha metáfora sobre o presente que ben pode extraerse da lectura deste libro.

De por parte, A boca do monte ―nome co que tamén é coñecido popularmente o Montefurado― é a un tempo unha novela histórica e unha narración de aventuras, por mais que todo na súa estrutura, abondosa en diálogos e de capítulos breves, suxira que nalgún momento este texto foi ideado como peza teatral que despois se reconverteu en narrativa.

Máis alá dos pruritos de adecuación histórica que o lector terá que obviar pactando coa autora, a ficción funciona como proposta de reflexión sociolóxica e alegoría sociopolítica e ten o valor engadido do evidente didactismo que destila, pois non en van hai treitos da novela configurados como excursos explicativos sobre cuestións histórico-culturais e lingüísticas que, en ocasións, ata van acompañados de aclaracións en notas a pé de páxina.

Escrita coa fluencia que o oficio proporciona e agradecida no deseño de personaxes de transparente recoñecemento, A boca do monte é un libro que ha prestar aos que anden á busca de historias suxestivas, evocadoras dun tempo pasado que, entre liñas, amosa moitos máis parecidos coa actualidade dos que a primeira vista puidese pensarse. Unha nova aposta literaria de Celia Díaz Núñez que haberá que sumar a anteriores textos narrativos seus, como o infantil Adeliña (2004), o xuvenil Rugando (2012) e aínda o conto “Un tango na noite” (2007), obras que demostran a constancia no cultivo dun xénero que a autora alterna co teatral e o ensaístico e que agardamos lle dea moitas alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-6-2016]

Publicado en Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Espectros

espectrosEdward Bulwer-Lytton (Londres, 1803-Torquay, 1873) é un claro exemplo do ben voluble e inconstante que a deusa Fortuna pode chegar a ser cos escritores. No seu tempo, gozou de extraordinaria fama e, xunto a Thackeray e o propio Dickens, contouse entre os autores máis populares tanto no Reino Unido coma fóra del. Hoxe apenas se lembramos del Os derradeiros días de Pompeia (1834), novela histórica que aínda segue léndose e reeditándose.

Ende mal, ben pouco se sabe do seu labor poético e teatral e tende a esquecerse que foi un precursor da ciencia ficción en relatos como Vril: o poder da raza futura (1871), que escribiu notables relatos de terror como Zanoni (1842) ou Unha estraña historia (1862) e mesmo meritorias narracións costumistas como Pelham (1828). A el debemos, amais, sentenzas que se popularizaron en toda parte, como a arquifamosa “o tempo é ouro”, “a pluma é máis forte que a espada” e o tópico literario “era unha escura e tormentosa noite”, que incluíron nos seus textos autores como a clásica da literatura de ficción científica Madeleine L’Engle’s ou todo un Edgar Allan Poe.

Vén a conto o que escribo porque acaba de aparecer a que coido é a primeira tradución ao galego dun libro de Bulwer-Lytton. Trátase de The Haunted and the Haunters; or, The House and the Brain, narración publicada por vez primeira no Blackwood’s Magazine en agosto de 1859 que agora ve a luz na colección Vólvense os paxaros contra as escopetas, un selo de Hugin e Munin no que foi vertida baixo o título O enfeitizado e os feiticeiros ou A casa e o cerebro por Alejandro Tobar.

Considerada por moitos como unha ghost story modélica, a trama de A casa e o cerebro ten todos os ingredientes para cativar o lector: emocións intensas, atmosferas de pesadelo, terror psicolóxico e incontrolado pánico ante a incógnita do que ha de sobrevir.

A casa e o cerebroA escusa narrativa resulta tamén do máis suxestiva: o protagonista da historia, un cabaleiro inglés especialmente interesado nos sucesos paranormais, escoita falar dunha casa encantada e decide pasar nela uns días para tratar de desvelar o que alí sucede. Durante a súa estancia descubrirá que, no pasado, a casa foi escenario dunhas mortes terribles e que unha presenza maligna que atravesa o tempo semella estar detrás de tanta actividade sobrenatural.

A meu ver, é na progresión desta historia de suspense témero onde se atopa o máis logrado da narración, que perde forza naquelas partes nas que a acción fica en relanzo polos excursos reflexivos que o narrador calza para tentar explicar racionalmente o insólito dos feitos que está a experimentar. Neste sentido, o repaso ás prácticas e crenzas vinculadas ao mesmerismo, o hipnotismo e o espiritismo en xeral acaba por enfastiar. Este feito, unido a unha estilística por veces abondo manierista, explica que desta obra H. P. Lovecraft escribise no ensaio O horror sobrenatural na literatura (1927) que estaba contada con “un certo e estraño encanto”, o que a facía dela “un dos mellores relatos sobre casas encantadas”, mais tamén que non deixase de apuntar que propendía á “retórica pomposa e ao romanticismo vacuo”.

O vágado que esperta a realidade espectral e alucinatoria desta novela curta desacouga ao tempo que desafía a curiosidade de quen a le, confirmando o acerto da súa escrita e a pertinencia desta coidada tradución de Alejandro Tobar, a través da cal o público galego poderá, dende xa, achegarse ao refinado mundo vitoriano que recrea Bulwer-Lytton, sempre a abalar entre o rigor científico e a admiración polo esotérico e ocultista que tan ben reflicte A casa e o cerebro.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-6-2016]

Publicado en Sen clasificar, Tradución | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

O universo cinegramático de Rodríguez Fer

Claudio Rodríguez FerClaudio Rodríguez Fer é probablemente o poeta galego que con máis intensidade ten dialogado nos seus textos co mundo da sétima arte. Dende hai máis de trinta anos a súa escrita lírica, narrativa, ensaística e teatral viuse tinguida por referencias, homenaxes ou exploracións que son xa connaturais á súa maneira de ver e entender o fenómeno creativo, unha continuidade lóxica entre o cinematográfico e o literario, fusión total das artes da imaxe e a palabra.

Non é de estrañar que así sexa. O poeta confesou nalgunha ocasión que lle era imposible lembrar cando fora a primeira vez que entrara nunha sala de cinema, pois súa nai comezou a levalo sendo aínda unha crianza cativiña e sorprendíase ao ver como bagoaba vendo as desventuras de Chaplin en A quimeira do ouro, no canto da común hilaridade. Sensibilidade de creador: non vos riades, que o conto é triste.

Aquel rapazolo medrou e nos anos setenta fíxose asiduo colaborador dos cine-clubes lucenses do Club Cultural Valle-Inclán ou o Marcos da Portela. E con tan só dezasete anos xa estaba impartindo saber dende as páxinas de El Progreso, nas que publicou o seu primeiro artigo cun título rotundo: “Entre Kafka y Shakespeare: el cine algebraico de Orson Welles”.

cinepoemas 1983Logo viñeron as ducias de poemas dedicados a filmes e actores, os numerosos artigos sobre cinema internacional e galego, os estudos sobre a presenza desta arte en Fole, Risco, Otero, Carballo Calero, Celso Emilio ou Ferrín, o tramar do fílmico nos seus relatos e pezas breves de teatro e mais o guionado de documentais.

Mais se houbese que salientar entre todo o seu extenso quefacer un único título que simbolizase esta íntima unión do cinematográfico e o literario este sería, con certeza, Cinepoemas, libro publicado por vez primeira en 1983 por Xerais, que ve agora nova luz da man do selo Ouvirmos nunha edición ao coidado gráfico de Cristina Fiaño.

Este novo Cinepoemas é, en realidade, unha refactura integral do primeiro. As trinta e oito composicións orixinais convertéronse aquí en corenta e catro, desapareceron algunhas e incorporáronse outras e engadiuselle toda unha sección baixo o rótulo de “Cinegramas” que non aparecía na primeira entrega, pois está composta por fotopoemas dos anos noventa e dous mil.

Cinepoemas é un atlas fílmico-vital, unha crónica en fotogramas poetizados dunha sorte de educación sentimental cinematográfica ou, se se quer, un compendio lírico daquelas cintas que deixaron marca indeleble na ánima do autor. Por iso os versos deste libro recrean tantas escolas e épocas, dende os pioneiros coma Griffith ata o cinema ruso clásico (Eisenstein, Pudovkin, Dovzhenko), pasando por Vidor ou o cinema mudo cómico dos Chaplin, Keaton ou Lloyd, por suposto o cinema alemán de Lang e Murnau, a factoría Disney con Bambi, o cine moderno de Welles, a arte italiana de Sica, Fellini, Antonioni, Pasolini, Visconti ou Cavani, a estadounidense de Ford ou Kazan, a francesa de Godard e Resnais, o suspense de Hitchcock, o transcendentalismo de Bergman, o intimismo Cinepoemasintrospectivo de Rohmer ou a alegoría-ficción de Kubrick, entre outros.

Este novo Cinepoemas suma os engados do musical, o western, o amoroso parisiense, o exotismo polinesio, o thriller de ciencia ficción ou a loita anticolonialista, entre outros universos fílmicos recreados. Todo visualizado a través do elaborado traballo gráfico de Fiaño, en si unha outra creación, facendo dialogar as súas composicións icónicas coa arte versal feriana para ofrecer un conxunto de forte impacto visual e alento artístico integral, na vangarda do noso tempo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-4-2016]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario