Frecuencia de resonancia

Mario Caneiro é un deses nomes que leva tempo a construír un camiño silandeiro e firme na nosa narrativa última. Ata o de agora, son tres os volumes dados á luz pola súa man: Homiños (2012), Emparellados e tres nenas (2015) e, hai nada, Ana e os homes (2016), todos tres aparecidos en Edicións Barbantesa a cura de Penélope Pedreira. Téñome ocupado noutras ocasións da súa escrita e tamén axudei a distinguila nalgún premio, o que non fai senón convencerme de que o que este naronés do 69 vai propondo é, decote, literatura máis que interesante.

Ana e os homes ten un principiar ben desafiante: unha viúva, logo de enterrar o seu home, decide nun arrauto deitarse co sepultureiro. A partir dese momento desátase unha narración na que o memorialístico, o confesional e as renuncias dun presente que anulan un posible futuro acaban por tecer unha mesta arañeira que ten o seu alambicado correlato na estrutura recursiva e diarística da obra.

Un escritor amigo da viúva acaba sabendo da morbosa relación do camposanto e, con sorpresa, descobre que a viúva é unha vella compañeira da puberdade pola que chegou a sentir máis que afecto. Decide poñerse en contacto con ela para saber da súa historia e dos motivos que a impeleron a esa singular relación, o que, dalgunha maneira, vai ser tamén a escusa para explicarse a si mesmo e os anos transcorridos nunha deriva vital na que a viúva e unha antiga risada desta acaban funcionando como particular madalena de Proust.

O que Ana e os homes propón, alén doutros asuntos non menores, é unha agónica reflexión sobre a transcendencia, o sentido e a necesidade da proxenie. Os dous personaxes protagonistas teñen un parecer diverxente neste punto, pois mentres a viúva sempre foi proclive á maternidade o defunto fixo da procrastinación a mellor solución para tan complexa decisión. Esta diverxencia acabará por determinar o resto das súas vidas, tamén das súas relacións con outras persoas e, por remate, abocaraos a decisións e desaparicións ineludibles.

A amizade, a familia, os recordos entrañables da infancia e mocidade ou as ríxidas e acorantes convencións sociais son outros tantos temas que cruzan a novela, un artefacto no que a mestura de voces e o recurso á transcrición epistolar e ao xogo da novela dentro da novela fan desta escrita un exercicio en non poucos sentidos metaliterario, a teor tamén da cita e homenaxe a diferentes creadores que pousan nestas planas: Cortázar, Ciorán, Mutis, Tallón e moitos outros.

Deste Ana e os homes quedo coa clarividencia na diagnose das que son as cuestións verdadeiramente importantes da vida, tamén coa vontade de arquitecturización do relato na alternancia de voces e enfoques, por suposto no perfilado dos seus personaxes principais, tan diferentes e a un tempo tan similares.

Os que lean a novela descubrirán a forza descomunal que se agocha nas palabras non ditas, tamén naqueloutras que se din pero ocultan o seu auténtico sentido e comprenderán que todos temos a nosa frecuencia de resonancia, tal como aclara a propia obra: “todo corpo posúe unhas frecuencias, sometido ás cales alcanza o seu maior grao de oscilación posible cun mínimo esforzo. Isto pode provocar, por exemplo, que rompan as copas de cristal, pola súa falla de flexibilidade, ante os agudos dunha soprano, ou que sólidas construcións arquitectónicas semellen estar feitas de plastilina e non de aceiro e formigón, para se cadra ao final tamén colapsarse”. Tamén así nós temos ese punto de fractura, un límite tras o cal un abismo descoñecido nos anega de incerteza, velaí o desacougante gume no que se move Ana e os homes.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 19-3-2017]

Publicado en Crítica literaria, Narrativa galega actual | Etiquetado , , | Deixa un comentario

A vida que supura

Levo dito por activa e por pasiva que a situación do teatro galego é heroica: apoios limitados, moi mellorable presenza pública, importantes dificultades para a representación e edición. Así as cousas, os poucos textos que van vendo luz cada ano deben recibirse como auga de oasis. Son unha sorte de feliz miraxe no medio dun deserto de incomprensión masiva que non acaba de apreciar como cumpriría o talento e o esforzo que regala, día a día, a xente da nosa dramaturxia.

Unha desas plataformas admirables que moito ben fai no afán de visibilizar esta escrita é a Revista Galega de Teatro. Nun dos seus últimos números ―o 88, correspondente ao outono pasado― publicouse As cancións que lles cantaban aos cativos, peza asinada por quen é hoxe unha das voces máis autorizadas do noso teatro, o coruñés Raúl Dans.

As cancións que lles cantaban aos cativos edítase agora en galego, pois foi no noso idioma no que foi escrita orixinariamente, pero a obra deuse a coñecer de primeiras en castelán ao ser merecedora do XXIV Premio SGAE de Teatro Enrique Jardiel Poncela, un dos galardóns máis destacados da escena peninsular.

Nesta peza breve de fluír continuo (non hai división en actos nin escénica, as didascalias son mínimas e o diálogo decorre como unha treboada imparable) comparecen os sinais definitorios da dramática dansiana: intensión extrema, traxedia a pairar no ar, fatum lacerante, adelgazamento máximo dos actantes, unidireccionalidade reconcentrada da acción e conclusión epifánica.

Desta volta, todo ese mundo de sombras e segredos que caracteriza o drama dos personaxes de Dans configúrase nun escenario no que entran en xogo os avoltos mundos do final do franquismo e a Transición, o activismo de ETA e as consecuencias que a súa loita provocou. Deste xeito, a desaparición dalgún dos proxenitores dos protagonistas así como a implicación nesas mortes dos devanceiros doutros personaxes vinculados ao grupo armado van creando un mesto tecido de silencios e medias palabras que as novas xeracións terán que desvelar. Nese profundar na procura das verdades últimas afloran á superficie unha manchea de sentimentos aletargados e tamén non poucas reaccións inesperadas que variarán o presente e o futuro dos protagonistas.

Á vista do anterior, comprenderase doadamente ata que punto a obra é un fervedoiro de pulsións que, malia a temperanza que tentan amosar os personaxes, acaba por desatar unha traxedia anunciada. A creba da familia e o vórtice da busca da verdade poñen en escena o rancor, a incomprensión, a falsidade, o escepticismo e a indiferenza, contrapesados polo peso da complicidade, a aceptación, o compromiso, a esperanza e o amor, que, malia a todo, non son quen de evitar o inevitable.

A sutileza nas indicacións escénicas, o vivísimo dos diálogos, a acción vibrante que nunca decae así como as fortes implicacións vivenciais e filosóficas que propón As cancións que lles cantaban aos cativos fan deste texto unha peza de alto valor literario e dramático, opinión que tamén defende Xerardo Couto no seu breve pero substancioso limiar, significativamente titulado “Sen perdón”, pois así é tamén o imaxinario que traza Dans, un territorio de violencia intestina que dinamita calquera inocencia, onde os personaxes batallan infrutuosamente contra o seu peor inimigo: eles mesmos.

Porque o mundo vai alén da inxenuidade á que alude o título desta obra, porque somos seres abondo complexos, con relacións abondo entrambilicadas e decisións abondo incomprensibles, achegarse a este As cancións que lles cantaban aos cativos resulta un difícil pero revelador exercicio de indagación no real social e persoal, unha aprendizaxe dura, que manca tanto como galvaniza, que proe porque nos fai máis fortes e conscientes. A vida que supura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-2-2017]

Publicado en Teatro galego actual | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Falar con Deus

Estes últimos días acompañoume a lectura de O alfaiate portugués, volume de prosas do tradutor e escritor Xavier Senín que tirou do prelo a Editorial Galaxia na súa colección Literaria.

O certo é que unha parte dos textos contidos no libro éranme familiares por telos ido lendo no seu día nas páxinas de El Correo Gallego, na que o autor de Pontecesures é columnista dende hai anos. Mais non chegara a todos eles no seu momento, polo que o coñecemento desta escolma me resultou do máis estimulante.

E é que O alfaiate portugués é unha desas obras que cómpre ir abocadando aos poucos, demorándose en cada pequena peza, unha filigrana fina na que escintila o brillo do anódino, do aparentemente intranscendente por cotián, mais revestido dun poder de revelación epifánica da realidade que tan só os avisados son quen de detectar.

O prologuista do volume, Víctor F. Freixanes, escribiu no seu lúcido limiar unha síntese definitoria que considero ben caída e que presenta estas páxinas como a obra dun “cronista da realidade de noso, neste caso unha realidade próxima, afincada nas paisaxes, anécdotas e tipos humanos da cultura tradicional”.

Así é. O alfaiate portugués resulta todo el un grande espello dun mundo que foi e do que apenas se fican os ecos: as verbenas de antano, o xantar dos días de festa e de celebración á vella usanza, os heroicos oficios tradicionais, os cinemas de vila, as orquestras de parroquia, a comunicación epistolar dos emigrantes, a chegada da televisión e tantas outras realidades que por forza serán vistas con empatía cómplice polos lectores de certa idade e con curiosidade expectante polos máis novos.

Todas estas prosas arremuíñan nun espazo imaxinario, Lobeira, que é un non lugar de todos os lugares, unha localidade que pode ser calquera das que todos coñecemos por Galicia adiante e na que a paisaxe e, sobre todo, a paisanaxe é unha moeda común na que vérmonos proxectados.

Neste sentido, a intensión do mundo literaturizado, así como a estética narrativa na que estes textos están codificados aproxima a escrita de Senín a aqueloutras do Casares xornalista literario, tamén si ás do Cunqueiro benhumorado e fabulador, evidentemente ás do Castelao das cousas e, xaora, ás do Fole máis xenuíno captador da esencia popular. Toda esa escola de contadores de altura, mestres do minirrelato e as semblanzas, vai neste O alfaiate portugués, que naceu baixo a estrela da necesaria brevidade da columna de periódico e que, por iso mesmo, gaña en densidade expresiva o que non pode permitirse cos excursos.

Non quero deixar de anotar que estas planas se ven filtradas por outros dous adobíos ben definitorios da ollada galega; a saber: a melancolía e o humor. Hai nelas un ollar que en non poucas ocasións debroca no morriñento, o lánguido e ata o nostálxico, véndose compensado coa sutileza do sorriso que medra ante situacións absurdas ou despropositadas, nas que as saídas disparatadas ou ocorrentes selan unha circunstancia tantas veces imposible. Por iso certos curas, se queren ter público nas misións, teñen que ir procuralo á rebotica; os campaneiros son virtuosos da sinfonía dos sinos; por iso hai homes termómetro que ventan o tempo que vai facer; os organistas improvisan “Yesterday” na consagración e algúns paisanos cren sandar, verdadeiramente, coas forzas insufladas polos raios X dunha placa.

Un personaxe deste libro, o tío Pepe, cando quería estar realmente a gusto “pillaba un bo queixo de Curtis que se desfacía coma a manteiga e unha botella de Rioxa, sentaba á mesa e dicía, cun brillo especial nos ollos: —Isto é falar con Deus”. Coller da man este O alfaiate portugués e acompañalo de calquera doce, poño por caso, un bo anaco de bica, un melindre ou tarta de Compostela ou Mondoñedo, é para un como estar no Ceo, porque a boa escrita sabe atallos para as alturas que só adiviñan os mellores camiñantes.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 2-4-2017]

 

Publicado en Ensaio galego actual, Literatura galega | Etiquetado , , , | Deixa un comentario