Rosalía voa alto: un mundo de nomes literarios

Estes días pasados saltou á actualidade a felicísima nova de que o aeroporto de Santiago de Compostela ―nacido como aeródromo en 1932 no, daquela, municipio de Lavacolla, de aí que sexa aínda coñecido tamén por este nome― vai pasar a chamarse oficialmente Aeroporto Rosalía de Castro.

Esta moi acertada e unánime decisión, para alén doutras positivas consideracións, contribúe a visibilizar a importancia do capital simbólico literario na realidade social. Talvez non estea de mais lembrar agora que este non é un fenómeno illado, nin tampouco historicamente descoñecido, pois aqueles pobos que teñen conciencia do seu valor como comunidades culturais adoitan transversalizar intelixentemente a presenza dos seus próceres literarios nas máis variadas e, por veces, insólitas realidades.

É moeda común que nas cidades e municipios os rueiros espellen a pegada dos escritores locais e universais. Prazas, avenidas, paseos, xardíns, circunvalacións, rotondas e demais aparecen zarrapicadas con nomes de escritores, como tamén aqueles organismos ou espazos públicos naturalmente vinculados á cultura e a educación: centros de ensino, universidades, bibliotecas, casas de cultura e librerías. Que todos estes lugares se nominen en homenaxe a autores é, polo tanto, bastante común.

Agora ben, o que non é xa tan habitual é que os creadores de xeniais textos literarios sirvan para designar realidades de primeiras abondo afastadas do mundo das letras, como acontece coa boa nova portuaria que dá a escusa a estas liñas e que, cómpre dicilo, ten tamén outros benfadados precedentes. Non hai máis que lembrar, poño por caso, o Aeroporto Federico García Lorca de Granada-Xaén ou, no eido internacional, o José Martí da Habana.

Mais o nome dos escritores dá agradables sorpresas saíndonos ao camiño en moitos outros ámbitos. Un pode tomarse un bo filete de xato con patacas cocidas con manteiga e gornición de salsa bearnesa e homenaxear así a Francois-René Chateaubriand, vizconde que dá nome a tan suculenta peza. Poida que ese afamado prato viñese precedido xa dalgún cóctel xenuíno, se cadra un Kerouack (dúas onzas de ron branco, unha de tequila, zume de laranxa, xeo e torada de lima), un Sir Walter Scott (tres cuartos de ron e outros tantos de brandy, unha cullerada de granadina, outra de curação e outra máis de zume de lima e xeo), o ben célebre Hemingway Daiquiri (dúas onzas de ron branco, tres cuartos de zume de granada, media onza de zume de lima, cuarto de onza de licor de cereixa e outro tanto de xarope e xeo) ou, se as preferencias dun pasan por algo menos volátil, un Charles Dickens Punch (cuarto litro de brandy, corenta mililitros de ron, un litro de auga, zume de tres limóns e sesenta onzas de azucre).

É posible que despois dunha tal inxesta se chegue a ver a Mu Aare, na constelación do Altar, sistema planetario que dende decembro do 2015 distingue a estrela Quixote e os seus planetas Dulcinea, Sancho e Rocinante. E, se un se nota fatigado para ver tan de lonxe, pode conformarse con ollar para os satélites de Urano e repasar así os personaxes de Shakespeare que lles dan nome: Cordelia, Ofelia, Xulieta, Puck, Titania, Oberón e así ata case a trintena.

Se, pola contra, o de un non son as viaxes astrais, pode sacar un billete e visitar a illa Robinson Crusoe no chileno arquipélago de Juan Fernández, en pleno Océano Pacífico.

Ao mellor tampouco un é de moito viaxar, non vaia ser o demo que se manque e acabe tendo que retornar para que o ingresen no Hospital Álvaro Cunqueiro de Vigo. Así que, se se prefire tranquilidade, sempre se pode ficar na casa vendo o fútbol. Tampouco aí se deixará de bater coa literatura, porque se han de oír novas do minuto e resultado do Estadio José Zorrilla de Valladolid. E, se un se anima e quere xunguir letras e esférico, pode facer como o grupo de escritores italianos do Osvaldo Soriano Football Club, que non só homenaxean o autor arxentino de Cuarteis de inverno a través do nome do seu equipo, senón que deron un paso adiante e, constituídos en selección Nazionale Italiana Scrittori, organiza dende hai unha ducia de anos a Writers’ League, na que teñen participado combinados de Alemaña, Hungría, Gran Bretaña e outros lugares.

Rosalía voa alto agora subida aos aleróns dos Boeing 737 da aeroliña escandinava Norwegian, nos que comezará a figurar este mes de marzo, e en nada nos frontais do aeroporto da capital galega, pero estou seguro de que non quedará aí a cousa, porque a nosa mater literaria e toda a súa proxenie de seguro continuarán a darnos alegrías.

[Faro de Vigo, 9-2-2107]

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado , | Deixa un comentario

Sombras de Bretaña

Acompañeime estes últimos días da lectura de Segredos de Bretaña, a novela coa que o recoñecido narrador e xornalista Carlos G. Reigosa volve á actualidade literaria e suma un novo elo á súa xa longa cadea de obras publicadas, nas que se contan por igual relatos, investigación, reportaxes, poesías e mesmo libros de conversas, sempre editados por Xerais, a súa casa dende hai máis de trinta anos.

Segredos de Bretaña é unha novela múltiple, que participa tanto da investigación paradetectivesca coma da narrativa psicosocial, evidenciando unha forte pegada do metaliterario na lúcida reflexión que achega a propósito das categorías do real/ficcional, a súa dialóxica relación e a complexa superposición de esferas que entre elas se produce, ata o punto de que por veces o relato beirea a nivola e fai exclamar ao narrador protagonista sentenzas tan rotundas como que “nada hai tan fantástico como que un personaxe da propia obra acuda en auxilio do seu autor e o libere”.

En esencia, a trama do libro preséntanos un escritor que, logo de rematar unha novela que o deixa extenuado, decide tomarse un descanso nunha idílica vila norluguesa chamada Bretaña que descobre por casualidade. Pero o que lle parece de primeiras unha sorte de bucólico retiro, pronto virará nun espazo cheo de soterrados misterios, de episodios dun pasado témero que ficaron sepultados baixo a néboa dun esquecemento inducido e intereseiro. Son as sombras, os segredos de Bretaña que anuncia o título, fías dunha intensa intriga que atrapará ao escritor viaxeiro, quen non poderá deixar de investigar ata desvelar a verdade dese pasado esquecido.

Polo medio van cruzándose una rea de personaxes fascinantes, exemplares únicos, nos que acrisola o ser profundo da nosa paisanaxe, que tanto se verte en vellos lobos de mar curtidos en mil océanos como nos presenta terribles caciques capaces das maiores iniquidades, sen esquecer heroicos emigrantes, a pequena caste ilustrada e vilega de boticarios e demais e, por riba de todos eles, a figura dun vello falanxista, “un perdedor que non quere perder”, “un home que se sente traizoado e abandonado pola vida e pola Historia” e que é, con certeza, o grande acerto desta novela, que ten nel un dos personaxes mellor construídos e máis poderosos de toda a narrativa do autor.

Imantará ao lector o choque de mundos que se produce entre a lóxica do escritor madrileño, alleo ao particular mundo britoniense e a súa idiosincrasia, e o territorio ao que chega, inzado de vellas tradicións e inercias mentais nas que o Ultramundo é unha realidade paralela e presenzas como as do Urco e a Santa Compaña cumpren un papel esencial na vida dos parroquianos, o que mal se avén coa mente empírica do protagonista, quen, porén, aprenderá aos poucos a suspender o xuízo sobre aquilo que non é capaz de explicar.

Mais Segredos de Bretaña deixa escintilar aínda outras xemas ocultas, como a inserción dunha memorable Mesa Redonda da Bretaña do Sur, poboada de mistéricos personaxes que sosteñen unha sorte de revival do inter pares artúrico, polo que agora desfilan simbólicos trasuntos do Rei Artur, Lanzarote, Merlín, Xenebra, Galbán, Mailoc, mais tamén de Breogán, Ith, Mil, Lug, Santo André, Rei Cintolo, Xelmírez, Prisciliano, Mestre Mateo ou Pardo de Cela, próceres míticos da nosa identidade que aquí comparecen a modo de consello de sabios dunha “fisterra habitada por unha xente que parecía demorarse na Historia”, como se “todos os séculos se sumaran para fraguar unha especie de contemporaneidade, como se un tempo pretérito se detivese a esperar a suma doutros tempos igualmente pasados para formar un presente inmóbil”. E é aquí onde a escrita de Reigosa conecta, directamente, coa do seu paisano Cunqueiro, citado na novela pola seu recreación merliniana, pois Segredos de Bretaña ten non pouco dese realismo máxico cunqueiriano cribado polo thriller e a crónica periodística ao Truman Capote, autor que, por certo, tamén figura amentado, igual que o seu A sangue frío, dalgunha maneira tamén próximo a estas páxinas.

Intriga, realidade profunda e enraizamento telúrico orlan esta novela de Carlos G. Reigosa, unha das súas mellores pezas, que o confirma como un autor que segue en plena madurez creativa.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 4-12-2016]

Publicado en Crítica literaria, Narrativa galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

O ano da Irmandade

Este ano que agora vai devalando trouxo á actualidade unha lembranza máis que oportuna: a da celebración do centenario das Irmandades da Fala. Neste noso país, tan afeito a deixar esvarar entre as sombras efemérides que merecerían maior relevo, deu mostras de seguir vivo ao conmemorar como cómpre unha data fundamental para a Historia da nación.

Dende as máis diversas instancias, co auspicio de ben diferentes institucións, plataformas e axentes culturais, estes últimos meses desenvolvéronse non poucas actividades que serviron para recordar a transcendencia histórica das Irmandades da Fala, o seu papel de xunguidoiro identitario ao longo e ancho do país e as bondades que aqueles que nelas militaron fixeron pola nosa lingua, polas nosas letras e, en xeral, pola nosa cultura.

Sería abondo prolixo tentar rexistrar aquí todas e cada unha das conferencias, homenaxes, dedicatorias, mesas redondas e similares nas que as IF foron as protagonistas, así que me conformarei con amentar tan só unhas cantas representativas do conxunto. Entre elas, a exposición itinerante Saúde e Terra, Irmá(n)s, mostra organizada polo Museo do Pobo Galego, a Real Academia Galega e mais a Deputación da Coruña, que recreou con ben a Galicia na que hai unha centuria naceron as IF servíndose de valiosos materiais (video)gráficos, obxectos diversos, documentos millenta e singulares pezas da época.

Tamén si, coido que merecen destacarse tanto o Simposio Repensando Galiza: as Irmandades da Fala (1916-1931) ―xornadas organizadas polo Museo do Pobo Galego nas que durante varios días do pasado novembro un conxunto de máis de trinta estudosos conferenciaron sobre diversos aspectos vinculados ás IF― como as distintas mesas de debate que a RAG promoveu por toda Galicia arredor de personaxes clave das IF e nas que participaron, igualmente, notables analistas.

Agora ben, sendo abondo meritorias estas iniciativas, estou convencido de que para o futuro se agradecerán, de xeito especial, os froitos bibliográficos que, co gallo da celebración da efeméride, foron agromando da man dos mellores especialistas e que se verteron tanto en referenciais monografías de autoría individual coma en sobresalientes volumes colectivos.

Entre as primeiras debe destacar o monumental ensaio A Nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), asinado por Emilio Xosé Insua para Baía Edicións, un libro de case un milleiro de páxinas nas que practicamente nada fica por dicir do que foi a traxectoria, actividades,publicacións, campañas, iniciativas, debates e conflitos xerados polas IF.

Da súa parte, entre os traballos colectivos merece citarse As Irmandades da Fala (1916-1931). Reivindicación identitaria e activismo socio-político-cultural no primeiro terzo do século XX, obra coordinada por Uxío-Breogán Diéguez Cequiel e publicada por Laiovento na que Carlos F. Velasco Souto, Dionisio Pereira, María Pilar García Negro, Justo Beramendi, Xoán Carlos Garrido Couceiro, Xesús Torres Regueiro, Aurora Marco, Moncho do Orzán e Henrique Rabuñal investigan sobre a andaina das IF.

E estas publicacións teñen de sumarse as escolmas divulgativas que a RAG promoveu para recuperar o labor ensaístico, poético, narrativo e teatral das IF, libros dos que se encargaron investigadores como Henrique Monteagudo, Xosé Ramón Pena ou Laura Tato Fontaíña. E, xa nun terreo máis didáctico e lúdico, o cómic As irmandades da Fala, protagonizado polos celebérrimos Bolechas de Pepe Carreiro, tamén editado por Baía.

Centón polirrizo

Sendo todas estas achegas bibliográficas contribucións ben meritorias, se tivese que espigar unha soa para significala como a obra que, ao meu ver, ha ficar como de indispensable consulta para o futuro esta sería, con certeza, o volume colectivo Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), libro coordinado por Luís Cochón que veu luz da man de Xerais.

Unha trintena de voces abordan a análise demorada das orixes, constitución, historia, impacto e herdanza das IF, tamén dos textos senlleiros e persoeiros decisivos destas. Autores como Justo Beramendi, Xosé L. Axeitos, Xosé Ramón Pena, Antón Costa, José Antonio Durán, Xosé R. Barreiro Fernández, Xurxo Martínez González, Francisco Díaz-Fierros, Arturo Casas, Emilio Xosé Insua, Luís Alonso Girgado, Francisco Fernández Rei, Antón Santamarina, Darío Xohán Cabana ou Miro Villar alternan con escritos recuperados de Rafael Dieste, Ramón Piñeiro, Xohán Vicente Viqueira ou Álvaro Cunqueiro, completando unha visión holística e plural que o editor e mais o prologuista da obra, Xosé Luís Méndez Ferrín, cualifican de “transversal, dinámica, intertextual, polirriza e interdisciplinar”, o que a converte, segundo o autor de Con pólvora e magnolias, “nun centón que vai apaixonar o lector disposto a participar da aventura menos coñecida do pasado do cal dependemos”.

[Faro de Vigo, 8-12-2016]

 

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , | Deixa un comentario