Casas literarias: Ernesto Guerra da Cal

casa guerra da cal (quiroga)Ernesto Guerra da Cal naceu en Ferrol o 19 de decembro de 1911, no segundo andar do número 142 da Rúa Sagasta, hoxe Da Igrexa. Foi bautizado como Ernesto Román Laureano Pérez Guerra e o nome co que pasou á historia literaria non o confirmou ata 1945, cando xa residía en Nova York e adquiriu a nacionalidade estadounidense, o que o levou a adaptalo ao sistema onomástico norteamericano.

Aínda que Guerra da Cal veu ao mundo na cidade ilustrada, o seu berce vivencial e formativo, a súa raiceira autorial foi outra: o val de Quiroga, nas terras surlucenses lindeiras coa ourensanía.

Celia Díaz Núñez, citando palabras do escritor, ten explicado nun traballo elaborado cando este aínda estaba entre nós ese inequívoco sentimento de pertenza:

Quiroga é para Guerra da Cal un “jardim interior que eu venho com amor cultivando, dia a dia, durante as últimas quase sete décadas, à roda do mundo”, é tamén un “Vergeul de Consolação” no que “reside o âmago mais intocado da minha mais sacra identidade”. É o “Edem da infância que levo no meu coração e nas entranhas da alma como a custódia leva a hóstia”, un “Refúgio mental, jardim de lembranças sossegado”, o seu “Paraiso interior inexpugnável às investidas e dissabores da vida”, pois é o “Paraiso infantil da memória”. Quiroga, en definitiva, forma a “Paisagem da lembrança, humana, urbana e natural que eu levo entesourada nas camadas mais fundas da alma”.

Guerra da Cal foi vivir a Quiroga sendo aínda naipelo, pois seu pai morreu cando el contaba sete meses e súa nai decidiu regresar preto de seus proxenitores, que moraban na vila luguesa. De Casa da Tabacaleiraprimeiras residiu, brevemente, na casa que un seu tío avó materno tiña na Praza Maior, a chamada Casa da Tabacaleira, construída en 1898. Ben pronto marchou para outra vivenda da fronte oposta da mesma praza. No andar de baixo deste novo inmoble estudou o futuro escritor as primeiras letras con Santiago Prol Blas, tío seu, membro da RAG e celebrado rosaliólogo que residía coa súa familia no primeiro andar. Nesa mesma casa naceu, anos máis tarde, o poeta, narrador e ensaísta Eduardo Moreiras.

Mais a casa de referencia do universo literario quirogués de Guerra da Cal é o inmoble ao que se trasladou en 1914, sito na esquina da Rúa Real coa Rúa do Camiño de San Martiño de Abaixo. No primeiro andar daquela ampla vivenda residiu ata os nove anos, cando, chamado pola nai que marchara a Madrid, foi para o barrio das Delicias. Guerra da Cal no se afixo alí, sufriu unha sorte de depresión e tivo que regresar a Quiroga, onde permaneceu ata os once anos, idade á que volveu outra vez para Madrid.

Son abondosos os poemas e escritos nos que Guerra da Cal recorda e homenaxea os seus anos lugueses, pois recoñecía que “Aínda que nascido no Ferrol, sempre me considerei quirogués, pois foi aí que os meus olhos e a minha alma se abriram ao conhecimento do mundo circundante”. Lua de Além Mar (1959), Rio de Sonho e Tempo (1963) ou Futuro Imemorial (1985) recollen testemuños desta súa pequena “Pátria”, da “Morrinha de rio e lua” que sentía como unha “Saudade líquida”, lembranza de “Elegia” e “Viagem arredor de mim”, “Auto-retrato” e sentimental eterno “Retorno”.

Moito e ben teñen falado da paixón quiroguesa de Guerra da Cal os seus estudosos Joel R. Gômez (quen lle dedicou a súa tese de doutoramento), Xosé Estévez (un dos grandes pescudadores da súa raiceira estética) e a amentada Celia Díaz Núñez (quen o enxalza, con xustiza, como unha das grandes voces literarias daquel fermoso val). Tal día coma hoxe de 1994 deixounos en Lisboa. Vaian estas liñas en homenaxe ao poeta que, traspasado o medio século, aínda se lembraba de si

moço, correndo no vento
naquelas manhãs sem fim

Pulando montes e selvas
saltando mares e nuvens
rolando feliz nas relvas

Publicado en Casas literarias | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Manuel Antonio carta a carta

Manuel AntonioCase parece mentira que dun clásico como Manuel Antonio, tan lido e gabado, aínda non tivésemos en circulación todos os textos que produciu. Logo de múltiples edicións, traducións e sisudas monografías analíticas seguiamos sen coñecer, polo fino, a integridade da obra poética, descoñeciamos gran parte da escrita en prosa e apenas se sabiamos da metade da correspondencia. Así as cousas, o labor levado a cabo por Xosé Luís Axeitos na edición da súa Obra completa como publicación da colección Clásicos da Academia conveniada coa Fundación Barrié de la Maza é, con certeza, loable, pois hai un antes e un despois no coñecemento profundo do mundo literario manuelantoniano mercé aos seus esforzados traballos.

No seu día saudei con ben a aparición dos volumes dedicados á Poesía e á Prosa. Non quero deixar de facelo agora na saída da terceira e última entrega, centrada no Epistolario, sobre a que quero chamar a atención xustamente hoxe, que se fan os cento quince anos do nacemento do rianxeiro.

Abondaría un dato para decatármonos da importancia deste rescate epistolar: das 237 cartas que se coñecían ata agora do Rianxo na edición que hai trinta e cinco anos dera a luz Domingo García-Sabell pasáronse agora a 421, case o dobre.

E non só no cuantitativo se produciu un decisivo avance, senón tamén no cualitativo, pois hai agora un elenco de máis de sesenta interlocutores, con misivas que van dende novembro de 1911 (cando o futuro autor era aínda un escolar de apenas once anos) ata a derradeira de xaneiro de 1930, poucos días antes do seu pasamento. Son, estas, cartas nas que un pode percorrer moitos dos socalcos vitais e autoriais de Manual Antonio, coñecer a progresión na súa formación, o trato con outros escritores, os proxectos propios e colectivos nos que participou, a relación que mantivo con revistas e xornais, os posicionamentos ideolóxicos e socioestéticos que defendeu. En fin, que este Epistolario ha resultar, por forza, o viveiro documental ao que terán de se achegar os futuros biógrafos e estudosos do poeta, que aparece iluminado dende novos ángulos a través deste súa faceta como epistológrafo.

manuel antonio. obra completa. epistolarioA magnífica edición do profesor Axeitos enriquécese coa inclusión dunha “Introdución” que sitúa perfectamente a circunstancia epistolar do autor, á que engade unhas nótulas contextualizadoras ao comezo da correspondencia de cada ano que guían a lectura das cartas na súa circunstancia biográfica, sociohistórica e doutro tipo. A maiores, o volume inclúe tamén un “Álbum” fotográfico con instantáneas en moitos casos inéditas e reproducións de manuscritos, o que engade valor documental ao conxunto, pois eran ben poucas as imaxes que ata o presente coñeciamos do persoeiro.

Por remate, este Epistolario insire tres índices (cronolóxico, de interlocutores e temático), moi útiles para situar temporalmente os feitos e localizar transversalmente os temas de interese. Secasí, a disposición primeiro de toda a correspondencia activa (a escrita por Manuel Antonio) e só despois toda a pasiva (a recibida por el) dificulta grandemente o seguimento do diálogo epistolar entre autores, pois é enfastioso en extremo andar saltando dunha páxina a outra para rexistrar as respostas e retruques que emisor e destinatario se dan en cada caso.

Moi boa nova, por tanto, a da publicación deste Epistolario como volume terceiro da Obra completa en edición de Xosé Luís Axeitos, a quen hai que lle agradecer desvelos e traballos por devolvernos a imaxe máis integral posible dun poeta que ha seguir acendendo, e por moitos anos, unha estrela nova en cada constelación.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-7-2015]

Publicado en Crítica literaria, Literatura galega | Etiquetado , , , , | 2 Comentarios

Ars dedicandi: Enrique Labarta Pose

ars dedicandi labarta poseEnrique Labarta Pose naceu en Baio, Zas, tal día coma hoxe do ano no que Rosalía publicou Cantares gallegos. Foi, sobre todo, xornalista, e ben activo, amais de poeta de xenio humorístico. Do primeiro dan testemuño as diversas cabeceiras que entre fins dos anos 80 e os 90 do século XIX dirixiu tanto en Santiago coma en Pontevedra. Do segundo son exemplo, á parte doutros opúsculos, principalmente as páxinas de Bálsamo de Fierabrás (1889), a “Colección de versos en gallego y castellano” que lle prologou Alfredo Brañas e que foi imprentada en Madrid pola coñecida Librería de Fernando Fé.

Labarta Pose traballou na Facenda Pública e, como profesional formado no Dereito, mantivo o trato con outros avogados, como o destinatario da súa dedicatoria, Álvaro López Mora, político liberal santiagués, amigo de Montero Ríos, que, daquela, era Director Xeral do Contencioso do Estado e, polo mesmo, persoeiro público de relevo.

Fique, pois, aquí este pequeno recordatorio ao poeta que, en morrendo Curros Enríquez, o chorou con estes versos:

Tristes queixumes, por veigas, congostras e montes escoito;
semellan laios os longos runxidos dos vellos pinares;
Galicia chora, doente, ferida, cuberta de loito
polo cantore das suas ledicias e dos seus pesares.

 

Publicado en Ars dedicandi | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Radiocrítica 13-7-2015

libros en ames radioVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 13 de xullo en Ames Radio (accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Juan Luis Silva do libro de relatos Xeixos de Suso Lista (0:18); do poemario Ruído de trens de Eduard Velasco (8:35); do volume colectivo Cantiga de fonte limpa dedicado ao pintor Antón Pulido (15:55) e do libro-disco infantil Contos ao revés de Chuches Amil (21:05).

Audio 1

Publicado en Crítica literaria, Radiocrítica | Etiquetado , , , , , , , | Deixa un comentario