Memoria de Fernando Pérez-Barreiro Nolla

amada-liberdade-requeixoCoido que aínda non se ten recoñecido como merece a figura do intelectual e escritor Fernando Pérez-Barreiro Nolla. Esta desatención talvez naza do descoñecemento da súa figura, así que agora que chegamos ao seu natalicio (naceu o 22 de setembro de 1931 no Ferrol), quero dar noticia del e da súa admirable traxectoria, á que moito deben a cultura e a literatura galegas.

Pérez-Barreiro Nolla era fillo do tamén escritor Fernando Pérez Barreiro. Por tanto, medrou nun ambiente propicio á cultura no que non tardou en destacar, pois na Academia Rapariz de Ferrol tivo como profesor nada menos que a Ricardo Carballo Calero, que incentivou a súa natural propensión á lectura e a escrita, poñéndoo en contacto con Ramón Otero Pedrayo e outros persoeiros.

En 1949 chegou a Compostela, onde permaneceu ata 1956 en que rematou Dereito. Nese tempo consolidouse o seu galeguismo no trato con figuras como Ramón Piñeiro e outros rapaces que ben pronto comezaron a brillar no panorama literario de Galicia, como Xosé Luís Méndez Ferrín, Gonzalo Rodríguez Mourullo, Bernardino Graña e, sobre todo, o seu grande amigo Xosé Luís Franco Grande, poetas cos que compartiu loureiros nas famosas Festas Minervais. Alén deles, neste tempo estreitou lazos co seu vello compañeiro de instituto Xosé Manuel López Nogueira e coñeceu a Xosé Manuel Beiras e Ramón Lugrís, frecuentou as sobremesas da Rosaleda na casa de Domingo García-Sabell e fíxose seareiro dos faladoiros do Café Español, onde departiu con Otero Pedrayo ou Fermín Bouza-Brey.

Neses anos santiagueses comezou tamén a súa andaina como escritor, pois principiou a colaborar cos seus versos na revista Aturuxo e escribiu artigos para Viveiro. Fiestas patronales.

Veu logo o tempo de Madrid, onde estivo ao longo de 1957 e, tras un breve regreso a Ferrol, novamente o outono de 1958 e aínda o ano seguinte. Alí coñeceu a Pilar Vázquez Cuesta e Gonzalo Torrente Ballester, sen abandonar nunca o vencello coa escrita na nosa lingua. De feito, ese o momento no que se produce a súa participación nun dos volumes emblemáticos da editorial Galaxia, a célebre Homaxe a Ramón Otero Pedrayo, que se lle tributou ao sabio polígrafo por mor do seu setenta aniversario.

fernando-perez-barreiro-nolla-na-bbc-en-1964Entre 1960 e 1963 estableceuse na Coruña, onde traballou como avogado. Foi entón cando casou coa súa noiva dende os tempos composteláns, a tamén escritora e hoxe viúva súa Teresa Barro, a quen coñeceu en 1955 dirixindo a adaptación da peza teatral Casa de bonecas de Henrik Ibsen, que esta protagonizou no papel de Nora Helmer.

En 1963 a vida do escritor deu unha viraxe e marchou residir a Londres para traballar primeiro como locutor radiofónico na BBC (ata 1969) e logo na Organización Internacional do Café como tradutor (1969-1993). Foron, estes, anos nos que mantivo, máis que nunca, o vincallo coa terra e a lingua, publicando artigos en Grial, traducindo A traxedia de Macbeth ―primeira versión de Shakespeare imprentada en galego―, creando nos setenta o Grupo de Traballo en Londres e vertendo ao noso idioma, tamén por vez primeira, relatos chineses en Flores e leña (1982).

Nos oitenta e noventa a súa sinatura fíxose habitual en medios como A Nosa Terra ou La Voz de Galicia e, sobre todo, foi aplaudida a modélica tradución que con Teresa Barro fixo en 1985 da Alicia no país das marabillas de Lewis Carroll, pola que obtiveron o Premio Nacional de Tradución de Libros Infantís e Xuvenís, a primeira vez que un volume na nosa lingua o conseguía.

A última década do pasado século e os anos primeiros anos deste milenio Pérez-Barreiro Nolla redobrou o compromiso coas súas raíces e colaborou intensamente na andaina do Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (IGADI), onde trabou fonda amizade con Xulio Ríos e onde publicou As autonomías de Escocia e do País de Gales (1999), amén de moitos ensaios en Tempo Exterior. Tamén agora publicou en A Trabe de Ouro, Babel, O Ensino, Serta, Tempos Novos, Viceversa, Vieiros ou Xornal de Galicia e noutras cabeceiras internacionais como Babel ou Portuguese Studies. Mais destacaron os seus contributos a un xornal deste grupo, o Diario de Ferrol, no que se fixo asiduo entre 2005-2008 e onde gañou a amizade e admiración do periodista Nicolás Vidal, quen o entrevistou para este medio.

Os derradeiros anos viñeron cheos de alegrías: nomeamento como correspondente da Real Academia Galega (2002), Pedrón de Honra (2005), Premio Plácido Castro de Tradución (2006), Premio de Cultura do xornal Diario de Ferrol (2005) e Medalla Castelao da Xunta de Galicia (2009). Mais a Parca foi cruel e levouno o 4 de xaneiro do 2010, cando máis e mellores froitos estaba a ofrecer á súa benamada terra.

amada-liberdadeDende aquela ata hoxe Xerais publicou as súas memorias en Amada liberdade (2013) e viron luz un par de volumes colectivos arredor da súa figura (Homenaxe a Fernando Pérez-Barreiro Nolla, 2011, e O perdurable legado de Fernando Pérez-Barreiro Nolla, 2015), mais moito é o que cómpre seguir profundando sobre del, pois restan aínda facetas súas por descubrir; poño por caso, o seu singular labor como poeta ou a edición de todos os seus ensaios, que tamén haberá que recuperar. No entanto, sirvan estas mínimas liñas como modesto lembradoiro e homenaxe a quen foi voz principal do noso discurso cultural e literario contemporáneo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-9-2016]

Publicado en Efemérides, Literatura galega | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Literatura sen fronteiras

literatura sen fronteirasCando en 1983 Xosé Neira Vilas publicaba por vez primeira Contos vellos para rapaces novos o mundo aínda non coñecía a popularización de internet, os smartphones non nos interconectaban planetariamente e non había google maps nin street view cos que percorrer virtualmente calquera recuncho do orbe. Por iso un volume como aquel, onde calquera lector galego podía achegarse a unha ampla selecta de relatos elaborados a partir da tradición oral de ben diferentes pobos dos cinco continentes, tiña, alén do literario, un valor engadido como vehículo de coñecemento das realidades etnográficas e da idiosincrasia propia das xentes deses lugares.

Máis de tres décadas despois, aquel libro que no seu día dera á luz Ediciós do Castro, volve á actualidade mercé á publicación dunha nova edición revisada e aumentada polo propio autor, quen a deixou preparada poucos días antes de se nos ir, no novembro pasado.

Estes actualizados Contos vellos para rapaces novos chegan agora por man de Bolanda Edicións, quen os presenta nun volume de gran formato e ilustracións a toda páxina realizadas por Antía Barba Mariño, unha edición de exquisito gusto tanto pola escolla dos materiais, tintas e tipografías como, sobre todo, polas coloristas imaxes que para el deseñou a pintora santiaguesa.

Fronte á edición orixinal, a presente engade dous novos textos (que reelaboran historias de transmisión oral de Galicia e Portugal) ata sumar un total de trinta e cinco relatos. Todos foron recreados por Neira Vilas a partir de vellas narracións de tradición oral de pobos dos cinco continentes. Desfilan, así, por estas páxinas, contos, lendas, mitos e mesmo romances narrativizados da Europa albanesa, eslovaca ou ucraína, dos antípodas neozelandeses e australianos, das lonxincuas terras birmanas, indias ou xaponesas, das ardentes paisaxes de Liberia, Malí ou Nixeria e mesmo das transoceánicas do Brasil, Cuba ou República Dominicana, entre outras.

contosvellospararapacesnovosContos vellos para rapaces novos é, por tanto, unha obra de nidia pegada multiculturalista, que non renuncia á pedagoxía divulgativa de vidas e costumes. Neste sentido, Neira Vilas xa deixara no seu día clara cal era a intencionalidade do libro: “Xuntei pra vós este ramallete de contos populares, púxenos en galego, e aí van, con mentes de que ancheen o voso horizonte e vos leven en andaina imaxinaria ao longo do mundo, das xentes e dos tempos.”

Doutra banda, o feito de que Neira Vilas decidise reelaborar textos da transmisión oral fala ás claras da importancia que concedeu sempre a esta literatura, que consideraba tanto como a de autor.

Canto ás historias reunidas —e malia á súa natural heteroxeneidade—, todas elas comparten un mesmo substrato común que irmanda os pobos que as xeraron. Unha sorte de universais temáticos e de valores unanimemente compartidos, entre os que a capacidade de superación do ser humano, a loita polo ben e a xustiza, a capacidade para amar ou para se divertir e mesmo o motor da curiosidade alimentada pola sabia madurez son outros tantos elementos comúns ás historias que Neira Vilas recrea partindo de tan diverxentes tradicións culturais.

Alén doutros paratextos como as nótulas curriculares do escritor e ilustradora, esta fermosa edición complétase cun moi útil glosario de indixenismos e voces pouco frecuentes e un prólogo que Neira Vilas deixara preparado apenas uns días antes do seu falecemento, en novembro do pasado ano.

Aqueles que no seu día non se debruzaran nesta ventá aberta ao universo orbe que son estes Contos vellos para rapaces novos teñen agora unha nova oportunidade para viaxar polo vizoso imaxinario de pobos e terras que con tanto primor editou Bolanda, con certeza unha nova leda para todos os que amamos a literatura sen fronteiras.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-6-2016]

Publicado en Crítica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Cervantes e nós

cervantesA pouco que un profunde na relación de Miguel de Cervantes Saavedra con Galicia e os galegos descóbrese toda unha rede de conexións que non deixa de sorprender. Alén da máis que probable orixe galega dos seus devanceiros (os seus apelidos son reveladores), hai moita outra pegada nos seus textos, nas relacións con persoeiros e tamén nas influencias que a súa escrita deitou na produción dos autores de aquí.

Ao ler La ilustre fregona descóbrense mozas galegas nas pousadas. Ao achegarse a Rinconete y Cortadillo vense tamén rapaces galegos e en Las dos doncellas detéctanse peregrinos a Compostela. Pero aínda é máis notorio este vínculo no célebre Quixote, non en van dedicado a Pedro Fernández de Castro e Portugal, sétimo Conde de Lemos, protector do escritor a quen tamén dedicou as Novelas ejemplares, as Comedias y entremeses e os Trabajos de Persiles y Segismunda.

Sendo Cervantes, amais, autor de fama universal non debe estrañar que fose traducido en diversas ocasións. Antonio Valcárcel adiantou un fragmento do capítulo XI da primeira parte do Quixote en A Nosa Terra en 1917 e, moito despois, Leandro Carré Alvarellos versionou en 1975 dous capítulos da segunda parte. Logo deles, na popular colección O Moucho da viguesa Editorial Castrelos, Lois Lustres, Xerardo Roca e mais Camilo F. González verteron o arquicoñecido capítulo de Sancho Panza na Ínsua Barataria e xa en 1990 un equipo coordinado por Valentín Arias acometeu a tradución íntegra dos dous volumes da novela.

É máis, a inmensa sona do Quixote tentou a algúns escritores galegos a inventar continuacións da obra, como Luís Otero Pimentel, quen en 1886 publicou na Habana Semblanzas caballerescas o las nuevas aventuras de Don Quijote de la Mancha. Mesmo houbo quen o fixo no noso idioma, como Lalo Vázquez Xil en A da alba sería (1996), quen no subtítulo da obra declara a intención da creatura: “Parte terceira de ‘O enxeñoso fidalgo Don Quixote da Mancha’, na que se refire a súa viaxe a Compostela e Galicia”.

quijoteE é que Cervantes foi materia literaria para os nosos autores dende antigo. Poetizaron sobre del, en castelán, Diego Antonio Cernadas e Castro no século XVIII, Curros Enríquez e Juan Barcia Caballero na seguinte centuria e, xa ao longo do século XX, Salvador Golpe, Eladio Rodríguez González, Antonio Rey Soto, Lorenzo Varela, Xosé María Díaz Castro ou Antonio García Teijeiro.

En galego, Tomás Barros dedicoulle o poema “A fantástica loita co Cabaleiro dos Espellos. Variacións encol do Quixote”, inserido en Vieiro da señardade (1987) e existe un poema de Eduardo Pondal asinado en 1905 ao que logo me referirei.

Doutra parte, e como era de agardar, a influencia cervantina nas creacións dos literatos galegos é moi notable. Así, se os estudosos teñen lembrado o influxo do Quixote en El caballero de las botas azules (1867) de Rosalía, de La Numancia na peza O mariscal de Villar Ponte e Cabanillas ou do Quixote no Don Hamlet de Cunqueiro, son máis que paralelizables as andainas da parella de Cervantes co Rañolas e Pedriño de Os dous de sempre (1934) de Castelao ou a recreación de Los habladores que, baixo o título de “Os baralláns”, inseriu en Teatro pra a xente (1974) Blanco-Amor. E outro tanto pode dicirse do peso da escrita do de Alcalá no “Nuevo retablo de las maravillas” de Dieste, aparecido na revista Hora de España en 1937.

Incluso no pasado, como agora que celebramos o cuatricentenario do seu pasamento, tamén se conmemoraron entre nós significadas efemérides cervantinas. Así aconteceu hai cen anos co lembradoiro da publicación da primeira parte do Quixote, que explica a aparición do opúsculo El centenario del Quijote en Galicia (1905) editado pola Liga de Amigos da Coruña, onde colaboraron importantes próceres das letras rexionalistas que por aquel entón fundaron a Academia Galega, como Carré Aldao, Martínez Salazar, Lugrís Freire ou Galo Salinas, entre outros, ademais de Wenceslao Fernández Flórez ou Emilia Pardo Bazán.

O Pondal máis cervantino

pondalDe entre os autores galegos que homenaxearon o xenio complutense o máis sobranceiro é, sen dúbida, Eduardo Pondal. O escritor da Ponteceso publicou no amentado El centenario del Quijote en Galicia (1905) unha composición na que cualifica de sublime o cerebro de Cervantes e resucita a grandeza de Don Quixote para defrontala coa miseria moral dos tempos pigmeos que entón se vivían. Velaí a composición tal como se deu á imprenta:

Do sublime cerebro de Cervantes,
Despóis d’un soño aspérrimo e ferreño,
Armado d’unhas armas rutilantes,
Un fantasma surgío, alto e cenceño.

¡Parto estupendo! —O siglo irreverente
E o fantasma sublime se miraron;
Admiráronse os dous; —e frente a frente,
Con maravilla os dous se contempraron.

Absorto d’estupor, o siglo rudo
Escramóu: —¿Quén hé este gigantéo…?
E o fantasma, chocando lanza e escudo,
Dixo airado: —¿Quén hé este pigméo…?

[Faro de Vigo, 22-4-2016]

 

Publicado en Literatura en lingua castelá, Literatura galega | Etiquetado , , | Deixa un comentario