Parlamento das Letras: Xerardo AgraFoxo

xerardo_agrafoxo¿E el haberá algunha pedra en todo Noia e dúas ducias de quilómetros á redonda da que non saiba a orixe certa Xerardo AgraFoxo? Teño para min que este fillo de Noela da quinta do 52 é un habitante castrexo reencarnado en druída moderno ao que correspondeu gardar a memoria dolorosa do seu clan nos infaustos días do 36. Recordar é facer que vivan en nós os soños cos que medramos, individual e colectivamente. E diso sabe, e moito, este narrador e historiador das terras que son Porto de Compostela.

Vai para tres lustros alumouno unha loira e decidiu que tiña de poñer por escrito as vidas literarias que lle inzaban no maxín. O experimento metaliterario titulouno O triángulo de Oscar Wilde (2003) e cóntase entre un dos libros de relatos máis orixinais do seu lustro. Logo viñeron as andainas galegas do inefable Ernest Hemingway nun mítico automóbil, que foron noveladas en Unha viaxe no Ford T (2004); tamén o cruzamento de tempos e historias, personaxes reais e imaxinarios de O violinista de Malá Strana (2008) e, recentemente, a dura loita pola Liberdade que os demócratas levaron adiante nos avoltos días do pasado século, dende a Rebelión do Protectorado de Marrocos ata a noite pecha da Galicia afecta ao Golpista, que se retrata en A maleta de Victoria Kent (2014).

Historia, intriga e reflexión son os tres piares da escrita de Xerardo AgraFoxo, tantas veces metanarrativa e garante sempre dunha prosa de calidade que agocha tras de si a finura do pensar e o sentir de quen fala con coñecemento de causa.

unha_viaxe_no_ford_t—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

O primeiro, Prehistoria e Arqueoloxía da Terra da Barbanza, publicoumo o Concello de Noia, no ano 1986. Logo veu o Concello de Lousame coa Triloxía sobre A Guerra Civil, despois a editorial Toxosoutos, que me axudou coa saída de varios libros e, finalmente, Galaxia.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

A mellor tratada, sen dúbida, foi 1936: A Guerra Civil en Lousame e Noia, coido que pola transcendencia do tema. Tamén a última novela A maleta de Victoria Kent, talvez porque se trata dunha historia moi abraiante e, ademais, é unha obra moi pensada e elaborada. Os catro libros que escribín sobre a Didáctica da Historia de Galicia pasaron máis desapercibidos porque eran materiais para o ensino, onde non se le moito.

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Procuro comezar os libros nos primeiros días do outono, logo de encher un caderno de apuntamentos sobre o tema que desenvolvo.

o_violinista_de_mala_strana—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

A carón dos meus amigos e colegas da Xeración Barbantia. Entre outros, Riveiro Coello, Carlos Mosteiro, Antonio Piñeiro, Ricardo Losada, Ramón Carredano ou Agustín Agra.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

A dun escritor curioso e perseverante, que sempre se deixa engaiolar polas historias onde a personalidade dos protagonistas é tan importante como a trama argumental.

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Son un lector disperso, talvez un pouco compulsivo. Pero leo todo o que sae dalgúns autores contemporáneos, entre eles, William Trevor, Herta Müller, Sarah Waters, Colm Toibin ou Amos Oz. E controlo a meirande parte das novidades da literatura galega.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Fáltanlle moitos máis lectores e máis visibilidade nos medios. E coido que a guerra lingüística é un elemento distorsionador.

a maleta de victoria kent—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Un libro onde contase unha teima/aventura que me persegue acotío: atravesar o corazón do Sáhara, dende Orán ata Timbuktu.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Coido que estamos nunha época moi condicionada pola perda de galegofalantes e tamén pola ameaza do imperio dixital.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Se son certos estes datos, “o 35% dos españois non le nunca” ou “a metade non comprou nin un libro no último ano”, ¿a quen lle importan?, ¿quen fai algo para evitar esta catástrofe humanitaria?

Publicado en Literatura galega, Parlamento das Letras | Etiquetado , | Deixa un comentario

Os Bolechas mariñaos

os bolechas van á MariñaOs Bolechas son unha factoría de imaxinación. Poucas iniciativas infantoxuvenís teñen feito tanto e tanto bo a prol do espallamento da nosa cultura e a nosa lingua entre o lectorado máis novo. Carlos, Loli, Pili, Braulio, Sonia, Tatá e Chispa (amais doutra parentela) son a familia máis popular para unha xeración que aprendeu, mercé ás súas andainas, moito do mundo que os rodea.

O soñador deste milagre bestsellerizado que os Bolechas son non é outro que Pepe Carreiro, creador sobradamente coñecido, quen publica baixo o selo de Bolanda as peripecias desta familia por toda parte. É o caso do álbum sobre o que quero dicir agora, Os Bolechas van á Mariña lucense, volume que insire dentro da colección de guías que levaron os personaxes o pasado ano por lugares como Carballo, Lousame, Santa Comba ou Sober.

Os Bolechas van á Mariña lucense engade ao pracer da lectura un evidente valor didáctico que pode, e debe, pórse de relevo. É máis, todo o álbum está concibido como un completo roteiro polas terras norlucenses baixo a deliciosa escusa dunha carreira de autos anfibios (terra, mar e río) que levan a cabo os Bolechas contra as trampulleiras irmás Arredemo. Con tal escusa, Tatá, Chispa e compaña percorren os máis emblemáticos lugares da contorna da vella provincia mindoniense e, ao tempo que acontecen os imprevistos da carreira, van cruzando por enclaves turísticos de innegable atractivo que, deste xeito, fican na memoria visual das cativas e cativos que por primeira vez saben deles.

pepe carreiro e os seus bolechasNeste sentido, o roteiro da carreira que leva os Bolechas polos eidos nordesíos non pode ser máis suxestivo: arrincan no Vicedo, a carón da coñecida Ponte de Ferro, para pasar logo polo Ourol de fermosas casas indianas pé do río Bravos, a Praia de Esteiro en Xove co seu Faro do Roncadoiro, A Maruxaina en Cervo e a célebre fábrica de Sargadelos sita na parroquia do mesmo nome, o Monte do Castelo en Burela e a Praia da Marosa que ve chegar o prezado bonito, a moi turística Praia da Rapadoira en Foz e a antiga basílica de San Martiño, a masa impoñente do Xistral no Valadouro coa súa Fervenza da Onza, o maxestoso Mondoñedo presidido pola catedral do bispado, a Igrexa de Valdeflores en Lourenzá e mais a Ponte de Pedra xacobea, o mítico castelo de Pardo de Cela nas landas do río Ouro, a Praia da Pasada e a Fervenza e Capela de Santo Estevo en Barreiros, a famosísima Praia das Catedrais cos seus arcos de pedra acantilados sobre o Cantábrico e, xaora, os lindes coa irmá Asturies pola Ponte dos Santos para logo revirar pola Fraga de Vilapena en Trabada e a das Reigadas na Pontenova (esta última declarada pola UNESCO reserva da biosfera) e rematar a carreira en Riotorto, ao sopé da Igrexa de San Pedro.

os bolechasPor tanto, cómpre salientar que este Os Bolechas van á Mariña lucense é un inmellorable escaparate pedagóxico para que as crianzas vaian familiarizándose cunha xeografía que atesoura non poucas alfaias. Sorprende, porén, que non figure neste percorrido Viveiro, quen moito o merecía tamén. Talvez a razón haxa que procurala na loxística patrocinadora das municipalidades que houberon (ou non) participar da aventura. Secasí, non deixa de ser unha mágoa que tan relevante vila que a todos recibe coa súa señorial porta de Carlos V non puidese ver pasar por baixo dela os amigos Bolechas. Doutra vez será, agardamos.

Ben ameno, informativo e imaxinativo este novo periplo dos Bolechas, na ocasión por unha bisbarra que sempre merece esa visita á que a obra convida, unha viaxe en familia e coa complicidade dos máis novos da casa, que con certeza desexarán ver aqueles lugares polos que os seus admirados personaxes trazan a trepidante e accidentada carreira deste entretido relato.

[Criaturas, 26-2-2015]

Publicado en Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil | Etiquetado , , | Deixa un comentario

A Compostela das cantigas

antoloxia medieval santiagoA nosa lírica tivo, dende as orixes, unha vocación internacional irrenunciable. Os trobadores do antigo Reino de Galicia crearon as súas cantigas axudados por colegas doutros reinos que, fascinados pola perfección estética dos nosos poemas musicados, non quixeron deixar de compor naquela lingua común aos de aquén e alén o Miño, que era vehículo de expresión da máis refinada literatura europea da altura.

Pois ben, se un lugar funcionou como sancta sanctorum da produción desta escrita ese foi, con certeza, Compostela, non só por residir alí a corte do monarca e a sede do arcebispo (e, por tanto, todas as forzas vivas socioculturais que ambos os poderes arremuiñaban derredor), senón tamén por ser a meta das peregrinacións millenta que, principalmente polo Camiño Francés, traían ata a cidade os viaxeiros ávidos de traspasar o soarego do Pórtico da Gloria e saudar o Fillo do Trono.

Aquelas intemporais cantigas seguen hoxe, coma sempre, admirando o mundo orbe. Dá fe do que digo a recente publicación de O caminho poético de Santiago, a escolma de lírica galego-portuguesa que Yara Frateschi Vieira (profesora da Universidade Estadual de Campinas) e mais María Isabel Morán Cabanas e José Antonio Souto Cabo (docentes da Universidade de Santiago) publicaron baixo o prestixioso selo Cosac Naify en Sao Paulo, Brasil.

Ideada como unha antoloxía de divulgación para o lectorado culto e curioso, este O caminho poético de Santiago constitúe un acabado exemplo de como unha obra pode ser a un tempo de amena lectura para un público xeral e non necesariamente especializado sen renunciar ao máximo rigor científico. Frateschi Vieira, Morán Cabanas e Souto Cabo conseguen facer fácil o difícil e, sen sacrificar nin ao máis mínimo detalle canto ás últimas investigacións e pescudas trobadorescas, son quen de transmitir con acuidade e impecable pulso narrativo todo este complexo e cativador universo.

Os tres editores da obraAntelogado por un moi útil ensaio contextualizador, o conxunto dos cincuenta e cinco textos asinados polos vinte e nove trobadores que aquí se reúne ten como nexo común Compostela, ben por ser esta a cidade de procedencia, residencia ou destino dos autores das cantigas, ben por aparecer a localidade (ou os seus arredores) amentada nelas, ben por estaren vencellados os compositores coa vella capital ou con familias nobres e/ou rexias desta e mesmo co Camiño de Santiago como vieiro de converxencia.

O resultado é unha crestomatía na que non faltan as voces maiores de Afonso Eanes do Cotom, Airas Nunes, Bernal de Bonaval, Fernando Esquio, Joao Airas de Santiago, Nuno Fernandes Torneol, Pai Gomes Charinho, Pero Meogo, Dom Afonso X ou Dom Dinis, entre outros, que ven como tras das cantigas que se lles escolman os editores dispoñen un breve artigo explicativo que ilumina o sentido do texto ou textos antologados, pezas esexéticas que creo que, con xustiza, poden considerarse entre o melloriño da divulgación informada neste xénero.

O libro complétase cun glosario de voces que explican determinados termos do vello galego-portugués talvez máis opacas a un lector actual da área galego-lusófona; un mapa de Santiago coa localización dos lugares citados nas cantigas; un índice de topónimos referidos nestas; unha mostra de imaxes dos Cancioneiros medievais e unha moi actualizada e escolleita bibliografía final, amais dunha sucinta nota bioprofesional dos editores.

Nas mellores librerías de referencia galegas e tamén na web editorial (professor@cosacnaify.com.br) han poder facerse os interesados con este valioso O caminho poético de Santiago, editado con gusto e primor no material, testemuño probado de que a nosa voz, por onde quer, resoa.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-4-2015]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Radiocrítica 6-4-2015

micro antigoVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 6 de abril en Ames Radio (107.2 FM, accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Nazaret López de O faro escuro, de María López Sández (1:21); de Escritoras na Galicia do século XIX, editado por Carlos Andrés González Paz (10:00), de Dos días escuros, de Carmén Caramés Gorgal (14:12) e do disco-libro A gramola gominola (20:50).

Audio 1

Publicado en Radiocrítica | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario