A alma en pé

Leo Para que eu beba de Luís Valle e sinto unha explosión mineral terebrándome todos os órganos. A poesía deste lucense é calquera cousa menos liviá, un auténtico tour de force para a comprensión do artefacto literario que esixe da complicidade extrema do lector. Alta simboloxía, densificación extrema, plurivocidade definitoria, complexa pragmática.

Teño escrito noutras ocasións sobre a poética de Valle, sobre a súa depuración ascensional, ese ir degraendo significados e significantes ata cristalizar nunha concentración comunicativa extenuante, que esixe a (re)lectura constante e contextual, (in)formada e (inter)textual, estratificada e (meta)literaria e onde resulta decisivo non só o que se di e como se di, senón o que non se di e se adiviña e tamén o que talvez fica no silencio porque o único modo de verbalizalo é a intuición sen palabras.

Para que eu beba nace dunha experiencia ben concreta e dolorosa: o pasamento, tras unha longa e agónica doenza, do pai do escritor. Por tanto, este libro é, en non poucos sentidos, un exercicio de expiación literaria, tamén unha intensa elexía que rexistra a doída andaina vivida a carón do proxenitor no seu tempo derradeiro.

Consecuentemente co anterior, hai nestes versos unha contención expresiva que vai lañando as verbas ata espilas en carne viva. As horas, a luz, os lugares adquiren nova significación porque a conciencia da finitude, a inminencia da fin, tíngueos coa anilina da irremisible perda.

Apenas se hai nos poemas lugar para o acubillo esperanzado, son un vórtice de anguria destilada, un remuíño palpitante que xira e xira no seu océano de fel, unha dor tan fonda que supura e non estiña.

O poeta sente as agullas chantadas no centro mesmo da ánima, o medo atafegando o corpo e os ollos do pai nunha acordanza que ancora “na matriz da pedra, ata o suicidio das ondas”. Mesmo se dá unha prognose fatal ou recoñecemento do fatum, sempre inevitable: “souben da túa morte antes da túa morte, cando o sol ouleou coma un mastín cara aos teus ollos e acendeu nos meus grandes fogueiras”. Por iso a agarda é decote vixilia, o relampo unha luz escura do ser visible e invisible e a morte “medra en círculos de campá” e o pranto “esgota na cidade a dozura das pervincas”.

As imaxes vólvense no poemario de Valle unha alucinación, un fado negro, goyesco, case surreal, unha sorte de ricto que torce o rostro e desencaixa a face, o recoñecemento da derrota, dos paxaros vencidos, da neve a borralo todo, o ollo do ser devastado: “testículo encostrado da alborada: drósera, groseira, espanto. A luz cingue nel vastos imperios de cinza”.

Nestas páxinas os poemas non versais conforman unha ladaíña desesperada, un labirinto de resignacións e límites e procuras insondables da razón do acabamento. Porque a vida doe. Demasiado. Terriblemente: “Camiño pola palabra sen beizos coa razón pegada ao veo. Enrolo a vida coa forza da luz que no espello roto ouriña a lúa. As agullas moven os fíos cara á ciba dos estafados. Eu sosteño, con dor, sobre as augas, a alma en pé”.

Velaí o corazón deste Para que eu beba: flutuar e non afundir, soerguer sobre as ondas dun universo que esmorece a alma en pé ata ser quen de, nun novo wake up, proclamar no alustro do consciente: “Coloco as tibias. Abotoo a vida. Escribo na miña respiración a palabra F I N. Vacante de ti, separando as letras”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-11-2017]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Alén do valo

Falar hoxe de teatro infantoxuvenil galego e non referirse a Carlos Labraña é tarefa case que imposible. Logo de case tres décadas traballando na súa creación, divulgación e representación ben poucas son as iniciativas neste eido nas que, dunha ou doutra maneira, non teña estado presente.

Esta incansable dedicación fíxoo acredor de premios como o Concurso Xeración Nós de Textos Teatrais Infantís, o Premio Estornela de Teatro para Nenos ou o Concurso O Facho de Teatro Infantil, entre outros. Máis aínda, as súas obras son toda unha referencia neste ámbito e así o demostran títulos como Espantallo, Moito Morro Corporation ou O apalpador, por citar só algúns dos máis recentes.

A esta recoñecida andaina suma agora a aparición de O valo, peza coa que obtivo o Premio Manuel María de Literatura Dramática Infantil na pasada convocatoria, un volume que coeditan a Axencia Galega das Industrias Culturais e mais Xerais e que conta cunhas espléndidas e moi suxestivas ilustracións da artista Nuria Díaz.

O valo é unha obra que fai boa a máxima do menos é máis: estruturalmente presenta un só lance no que participan soamente dous personaxes nun escenario único. En consecuencia, a acción dramática figura tamén concentrada e o tempo da historia transcorre apenas nunhas cantas horas.

Este adelgazamento dos elementos constitutivos da peza, lonxe de desarborala, contribúe decisivamente a fixar a atención no esencial da súa mensaxe: a traxedia á que nos arrastran os conflitos entre os pobos, coa lacra das guerras, as fronteiras que nos dividen e os odios raciais e xenofobias que tantiñas veces fan presa en nós.

Unha nena (Sahara, a rosa do deserto) e mais un neno (o Soldadiño de chumbo) son os protagonistas desta historia. El representa o acatamento á orde preestablecida, o control das alfándegas que impiden a libre circulación das persoas, tamén os prexuízos que amosan o temor e a desconfianza dos que non se coñecen, impedindo a chegada de inmigrantes por consideralos indesexables. Ela é a encarnación da sensatez e a tenrura e todas as súas actuacións se ven presididas pola bondade e a solidariedade. É unha nena que foxe da guerra que asola o seu país, que perdeu os seus pais e demais familia e que tan só procura un lugar no que vivir en paz.

O Soldadiño e Sahara establecerán un revelador diálogo no que a visión do mundo inicial amosada por el irá mudando segundo coñeza máis e mellor a traxedia palpitante dela. As súas conviccións sobre o Ben e o Mal entrarán en crise e, como resultado dese proceso de iluminación interior, o novo Soldadiño acabará renacendo como un individuo ben máis xusto, xeneroso, comprensivo e fraterno.

Por tanto, O valo non é só unha obra esteticamente notable, senón tamén un documento sociolóxico que nos convida á reflexión sobre o mundo que vivimos, verbo das súas irracionalidades e lacerantes exclusións. Como o propio autor indica nunha nótula inicial, a peza foi escrita en homenaxe a todas as persoas que teñen que abandonar a súa terra en procura de refuxio por mor das guerras, como Marwan, un meniño de catro anos que tivo que fuxir do conflito sirio cruzando o deserto coa súa familia. En memoria destas persoas “para que as súas historias non caian no esquecemento e constitúan o xerme da loita contra os valos, aramados, muros e fronteiras que dividen o mundo” naceu O valo, que ten no derrubamento do elemento que lle dá título a conclusión simbólica da súa aposta.

Cando remato de escribir estas liñas están xa en marcha as sesións para asistir á montaxe de O valo, da que se responsabilizou Iván Prado e protagonizan Fran Rei e mais Saleta Fernández. A estrea será esta vindeira semana no Salón Teatro en Compostela. Inmellorable ocasión para abeirarse e coñecer, de primeira man, unha historia fonda e conmovedora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-10-2017]

Publicado en Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Poética madurecida

Intérnome na lectura do Libro das abandonadas de Xosé Luís Franco Grande coa seguranza de atopar nel a dicción temperada de quen canta con anos do mellor oficio. Vou na procura das faíscas que a luz calma da veteranía imprime adoito á escrita e dou ben pronto con elas.

Os versos de Franco Grande fanse aquí un estuario melancólico, delta dolorido que recolle as augas todas das refugadas pola vida e o amor. Tres seccións poéticas e unha cauda. A terna, dedicada a “A abandonada filla do mar”, “As abandonadas viúvas de vivos” e “As amantes abandonadas”. A coda, “Tres inscricións para gravar nas campas de Gaspara Stampa, Mariana Alcoforado e Marylin Monroe”, tamén elas, nun ou noutro sentido, mulleres ás que deixaron.

Ábrese este Libro das abandonadas con dúas citas de Rainer Maria Rilke. A primeira do poema cabezaleiro das Elexías de Duino, xustamente centrado na figura da escritora do Cinquecento veneciano Gaspara Stampa, quen logo dun tórrido romance de tres anos co conde Collaltino di Collalto, foi abandonada por este e acabou emparellando cunha francesa. Tal desatendemento é do que se laia nas súas Rime (1554), “solingo totorella in secca rama”, como lembra Franco Grande no soneto que lle dedica nas “Tres inscricións…”, pechando así a estrutura esférica deste libro.

Mais non só Rilke, senón, sobre todo, Rosalía é a voz que ecoa nas febras deste volume. E non só porque as súas viúvas de vivos dean nome a un bloque enteiro do libro, como o dá La hija del mar a outro, tamén porque a súa negra sombra e todo o desamparo que destilan tantos poemas de Follas novas teñen o seu espello en homenaxe nestas páxinas de Franco Grande.

“A abandonada filla do mar” é un doído canto á orfandade, á nena que perdeu o norte vital nte a ausencia da proxenitura. Perplexa, sen respostas para tanta dor que a súa inocencia non provocou, interroga á vida para coñecer os porqués e magóase do triste destino, da sombra ominosa desa non presenza que sempre a acompañará.

Da súa parte, “As abandonadas viúvas dos vivos” recunca no tema migratorio e a desaparición dos maridos alén mar. As heroicas mulleres, desabrigadas e sen aconchego amoroso, teñen de facer fronte á vida persoal e familiar en soidade, mais non se resisten a clamar ao mar, interrogándoo polo paradoiro e estado do compañeiro, nunha sorte de nova barcarola ou mariña que reitera a angustia da distancia e a incerteza.

Doutra banda, “As amantes abandonadas” profunda na dor que trae á muller a ruptura co amante, ese baleirado da esperanza, abatida polo apagamento dun amor que, ao final, se sabe non correspondido, unha farsa na que el traizoou o agarimo dela, que vive lacerada pola lembranza da paixón, mais sabedora de que non hai camiño de volta ante tanta iniquidade, tanta falsidade e ingratitude del.

Por remate, as “Tres inscricións…” supoñen unha coroa ou epítome de non poucas das liñas principais que os poemas previos foron desenvolvendo. Alén da circunstancia evocada de Gaspara Stampa, á que xa me referín, acoden aquí a imposible vivencia do amor da monxa do XVII portugués Mariana Alcoforado, quen namorou do Marqués Noël Bouton de Chamilly tras velo desfilar a cabalo e, logo dun breve encontro, perdeu con el todo contacto, devecendo o resto dos seus días polo seu amor imposible, que expresou nas xeniais Cartas portuguesas. Igualmente, os versos dedicados a Marylin preséntannola como unha muller tantas veces emparellada pero, no fondo, incomprendida e soa, descoñecedora do amor auténtico.

Podería estenderme para gabar a mestría no dominio dos metros e fórmulas de Franco Grande, o seu inesgotable repertorio léxico ou a súa habelencia para a suxestión a través da imaxinería do poema, mais abondará aquí dicir que é a obra madurecida de quen domina por igual estética e mensaxe.

Se a todo o dito se lle suma a primorosa presentación do poemario disposta por Teófilo Edicións (co libro envolveito nun estoxo para xoias e todo impreso en elegante negro con letras en prata e cinta de lectura púrpura), penso que non ficará dúbida da pertinencia de facerse con este Libro das abandonadas, literatura que tanto move cordial coma reflexivamente e todo un obsequio para os sentidos, óllese por onde se olle.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-8-2017]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario