Casas literarias: Xosé Neira Vilas

casa-do-romanoXosé Neira Vilas naceu o 3 de novembro de 1928 na Casa do Romano, na parroquia de Santiago de Gres, Concello de Vila de Cruces. A vivenda é unha edificación labrega que se remonta ao século XVIII e que durante moito tempo foi albergue para os peregrinos que, polo Camiño Portugués, viaxaban cara a Santiago.

Na Casa do Romano naceron tamén tres irmáns do autor: María, Xesús e Mercedes. Foi este fogar o lugar no que viviu ata os seis anos, pois a partir de 1935, cos cartos que seu pai trouxo de Bos Aires (a onde marchara cinco anos antes), construíron unha nova vivenda na que foron morar os proxenitores, os catro fillos e os avós maternos destes. Foi nese novo inmoble onde naceron os outros tres irmáns de Xosé: Santiago, Manuel e Carmen.

Naquel Gres humilde, con dificultades e miserias sen número, pero con ledicia e ilusión pola vida, medrou Neira Vilas facendo os traballos propios do Balbino que anos despois tan ben novelou. Apenas se puido escolarizarse e as lecturas daquel tempo foron escasas, pero a súa capacidade de superación fíxoo estudar Contabilidade a distancia, enviando os exercicios e probas a unha academia de San Sebastián que lle deu o título con quince anos.

Comezou logo a traballar levando a administración dun serradoiro do lugar e empezou a afeccionarse ás representacións teatrais, para as que escribiu e adaptou diversas pezas que el mesmo dirixía, redactando incluso as escenificacións para as celebracións dos famosos Xenerais da Ulla con apenas dezoito anos.

Mais no seu devezo por aprender e formarse Neira Vilas viuse limitado e sen posibilidades na modesta Galicia á que por orixe e titulación podía acceder, así que a primeiros de 1949, con dezanove anos, decidiu marchar á emigración e foi vivir a Bos Aires. Alí, logo de pasar por varias vivendas de parentes, veciños e amigos, residiu sobre todo no 3035 da rúa Asunción e foi tamén alí onde agromaron os seus primeiros libros, entre eles esa marabilla que titulou Memorias dun neno labrego (1961).

Logo duns anos na capital porteña, no verán de 1961 marchou a Cuba, pois catro anos antes casara coa habaneira filla de galegos Anisia Miranda. Na Habana viviu inicialmente un mes na casa do dirixente cubano Santiago Riera, mais pronto pasou morar nunha vivenda da Rúa A no barrio do Vedado, que foi a residencia del e Anisia durante os seguintes trinta e un anos.

En Bos Aires e na Habana seguiu escribindo libros, promovendo, incansable, todo tipo de actividades para a difusión e coñecemento das nosas letras e ostentando diversas responsabilidades que o fixeron un auténtico embaixador da literatura galega naquelas terras.

En 1992, logo de chegar a un acordo coas autoridades para a restauración da natal Casa do Romano, volveu ao seu Gres da infancia e a casa que o vira nacer ampliouse cun novo edificio deseñado polo arquitecto César Portela. Neste conxunto duplo é onde hoxe se atopa a sede da Casa Museo Xosé Neira Vilas, que alberga un pequeno salón de actos, un museo etnográfico, unha biblioteca e a zona propiamente de vivenda, espazos todos que na actualidade coida con tesón admirable o padroado da fundación que leva o nome do escritor, dirixida moi competentemente por Luís Reimóndez.

De novo na Casa do Romano, a mesma que se ve na foto que figura na cabeceira destas liñas, Neira Vilas e Anisia pasaron o resto dos seus anos. No caso dela ata o seu pasamento no 2009. No del, ata hai agora exactamente un ano.

neira-vilas-en-gresNo lar no que nacera volveron agromar as historias que dende a nenez o autor levaba dentro. O por el escrito nos derradeiros vinte e tres anos na Casa do Romano ha dar idea do feraz deste espazo matricial, no que abrollaron novos libros de relatos e novelas (Papeis, Contos de tres mundos, O home de pau, Relatos mariñeiros, A fuxida do Manuel, Esperando o leiteiro, Aquel neno, Romaría de historias), textos infantoxuvenís (Chegan forasteiros, Cantarolas, Novas Cantarolas, O xardín de Irene, Galicia, nosa ledicia, Cantos de sol a sol, Quique na aldea), poesía (Dende Gres) e ensaios millenta (Eduardo Blanco Amor dende Buenos Aires, Cartas de vellos amigos, as series Memoria da emigración e Crónicas galegas da América, Vinte anos retornando, Arredor do mundo, Lóstregos, Penúltimo dietario ou Cancela aberta).

A Casa do Romano foi para Neira Vilas unha mandorla xeratriz onde gardaba a memoria do Balbino que foi, do mozo emigrante que chegou a ser e do intelectual retornado que acabou sendo. Por iso hoxe, no día do seu cabodano, tamén estas liñas queren lembralo nese seu territorio literario por excelencia, a casa na que deitou o derradeiro alento, un lugar que cantou nestes sentidos versos:

Gres é unha tenza de vizosos labradíos,
Gres, un recanto fluvial agarimado
Gres é auga de pesqueiras e muíños,
Gres ten tres pontes,
Gres tres vencellos
Gres ten pazos,
Gres ten templos,
Gres ten panteóns,
Gres resonancias feudais e un castro de lonxanos deuses
e lonxanos guerreiros.
Gres son camiños, o Real, o de Santiago
e os que se perden monte arriba
Gres é tamén música e palabra, lenda e tradición.
Vida e morte en remuíño.
Dende este Gres amado,
dende este mínimo recuncho,
placenta e signo meus,
escribo,
boto a andar estes versos ventureiros
coma o canto dun xílgaro na tarde.

 

Publicado en Casas literarias | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Cadáveres exquisitos

surrealistasEntre os máis divulgados experimentos da vangarda histórica figuran os cadáveres exquisitos, tipo de escrita colaborativa que ten acadado gran popularidade e cultivo dende entón ata os nosos días.

O termo tería nacido en 1925 en París, nunha reunión na que algúns creadores surrealistas decidiron escribir un poema a varias mans servíndose da técnica dun vello xogo de mesa chamado ‘Consecuencias’, que consistía en ir escribindo por quenda nun papel un texto que, dobrado para ocultalo en parte, logo seguían completando os demais. A denominación concreta provén do feito de que o primeiro dos versos que se ideou con tal técnica dicía, xustamente, “Le cadavre exquis boira du nouveau vin” (O cadáver exquisito beberá o viño novo).

Entre os surrealistas, cultivaron este modelo participativo de creación Robert Desnos, Paul Eluard, André Breton e Tristan Tzara, entre outros. Eles foron os que fixaron as características do xénero, que, amais de grupal e anónimo, tiña que ser intuitivo, espontáneo (o máis próximo posible á escrita automática) e, en definitiva, lúdico. Mesmo para conseguir este efecto moitas veces aqueles autores chegaron a escribilos baixo a influencia de substancias que inducían estados de semiconsciencia ou durante experiencias hipnóticas, situacións todas propicias a esta desinhibición automatizadora e estrañamente creativa.

quebrantahuesosOs cadáveres exquisitos, que se deron por igual na arte verbal e na plástica, tamén tiveron fortuna na tradición española e hispanoamericana. Neruda e Lorca chamáronos ‘poemas al alimón’, namentres que Huidobro e Nicanor Parra —este último, xunto a Enrique Lihn e Alejandro Jodorowski, autor dun dos máis célebres, realizado en Chile en 1952— preferiron denominalos ‘quebrantahuesos’. Alcumados dun ou doutro xeito, estes textos, tal como explicou no seu día o vangardista suízo Nicolas Calas, teñen a facultade de revelar a realidade inconsciente do grupo que os crea e son un bo barómetro das influencias cruzadas que entre eles se producen.

Doutra banda, os cadáveres exquisitos forman parte dun máis amplo grupo de metáboles literarias nas que tamén se contarían outras escritas colaborativas como a narrativa hipertextual, tanto na súa vertente explorativa (coa elección da secuencia de lectura) coma, sobre todo, na súa expresión construtiva (na que a través da Rede se propón unha verdadeira obra comunal, tal como fixo o pioneiro Yann Queffelec, quen en 1998 promoveu a escrita colectiva dunha novela na que, de modo voluntario, alternativo e complementario participaron máis de douscentos cincuenta autores, obra que un ano máis tarde veu luz en papel no prelo da France Loisirs baixo o título Trente jours à tuer (Trinta días a matar).

Mais a vitalidade dos cadáveres exquisitos vai alén e ten hibridado tamén coa arte cinematográfica, co happening, a arquitectura ou o musical. Certas creacións fílmicas da Universidade de Nova York, algunhas cancións de Juan María Solare ou os “Tótems sen tabúes” do Grupo Surrealista de Chicago son unha boa mostra desta mestizaxe.

Actualmente a pervivencia literaria dos cadáveres exquisitos ten na Rede o seu mellor caldo de cultivo. Esta escrita que Breton definía pola súa espontaneidade, simultaneísmo e caosmose prolifera por revistas dixitais, blogs e outros foros colaborativos, actualizando así o herdo dos Jean Arp, Raoul Haousmann, Salvador Dalí, Pablo Picasso, Man Ray ou Max Ernst, que no seu día os fixeron clásicos da pintura e a literatura.

Crebaosos telúricos e cibercadáveres

uxio-e-outrosPara o caso galego o antecedente histórico máis notorio é o telúrico “Poema a tres voces”, escrito por María Mariño, Uxío Novoneyra e mais Ramón Regueira na Casa Grande de Parada do Courel o 26 de novembro de 1966 e hoxe publicado nas páxinas da revista A trabe de ouro, un texto do que se cumpre agora medio século da súa creación. Con posterioridade, practicaron abondosamente este xénero os poetas de Rompente, quen asinaron numerosos textos colectivos nos seus libros grupais.

Alén diso, pode considerarse unha iniciativa parella a levada adiante por Camilio Franco en Por conto alleo, libro no que recolleu medio cento de relatos que a fins de 1999 escribira baixo a proposta en cada caso dun tándem de palabras que os internautas suxeriron ao autor para que as fose incluíndo en cada conto.

A última gran proposta nesta liña veu da man do poeta Igor Lugrís, quen tamén a través da Rede convidou á participación nun cadáver exquisito cibernético que dende a primavera do 2007 se multiplicou ata chegar a máis de medio cento de versións, que foron recitadas e amosadas nun Expo-Cadáver celebrado en Ponferrada. Naquel cibercadáver exquisito participaron, entre moitos outros, poetas galegos como Elvira Riveiro, Xabier Queipo, Enma Pedreira, Antía Otero, Daniel Salgado, Alberto Lema, Sechu Sende, Celso Álvarez Cáccamo, Mario Regueira, Oriana Méndez ou Estíbaliz Espinosa. Ningunha proba mellor para demostrar que o cadáver está moi vivo e segue a ser un exquisito artefacto literario.

[Faro de Vigo, 24-11-2016]

 

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado , | Deixa un comentario

Luminosa penumbra

mafvQuero dicir hoxe do Miguel Anxo Fernán Vello poeta, do escritor que leva máis de trinta anos iluminándonos cos seus versos, do creador que ten loitado arreo pola dignificación socioliteraria da lingua do seu pobo, da xente nosa que é máis nosa, entre outras cousas, mercé a que autores co seu compromiso estético e idiomático fan da comunidade un territorio con maior estimanza do seu.

Non procede detallar agora os múltiples recoñecementos dos que foi merecente a súa longa andaina e tampouco non percorrer os moitos títulos memorables que poden sinalarse entre as dúas decenas de poemarios e a media ducia de pezas teatrais que deu á luz. Abondará con lembrar que, como unha das voces máis senlleiras da súa xeración, a el teñen sido dedicados volumes colectivos e monografías e mesmo existen teses de doutoramento que analizan, exhaustivamente, as bondades do seu verso.

Daquela, conformareime nesta ocasión con cursar un convite: o da lectura de Duración da penumbra, o seu máis recente libro de poemas, unha tiara versal que coroa a súa intensa e sobresaliente traxectoria.

A corentena longa de composicións desta obra resulta un fulgurante epítome da súa escrita previa e, asemade, é unha substantiva e poderosa proposta en por si. Estes versos ofrecen os principais sinais da identidade poética de Fernán Vello, quen regresa aquí á lúcida reflexión sobre a paixón, os corpos e os seus claroscuros en fluír amatorio, como acontecía en Do desexo en corpo e sombra ou Seivas de amor e tránsito. Mais tamén hai nestas páxinas unha evidente presenza da “luz branca que queima”, como en Memorial de brancura; da “pel contemplando/ o seu instante/ como se o tempo fose/ o propio corpo”, tal nos Poemas de lenta nudez ou Capital do corpo; da variabilidade e seguranza de todas as atmosferas, como en As certezas do clima; e, xaora, do espasmo ante o nada e o fuxidío que se debuxaba en Territorio da desaparición e Dicionario do estremecemento.

Mais o que distingue Duración da penumbra de anteriores achegas é a súa condensación expresiva, a torsión que a palabra produce ata alcanzar niveis comunicantes extremos, convertendo o poema moitas veces nunha cadea sentenciosa na que se suceden os versos, lapidarios, certificando frechas de definición conceptual, anímica ou vivencial.

penumbraAs composicións destas planas recoñecen a epifanía do lóstrego elotiano; saben do oracular oficio do poeta e o seu ollo que todo o ve, mesmo o invisible; non esquecen os horizontes lacunares da infancia; teñen palabras para a realidade pedestre do frigorífico ou o quirófano; comprenden a alta simbólica do vento, a música, a serpe ou a neve; son solidarios coa contemplación dos sábados e a teoría dos domingos; recoñécense no tránsito dos emigrantes e na esperanza fanada dos campos de refuxiados; trazan retratos de pos-paisaxes e acuarelas urbanas, mesmo autorretratos; en fin, supoñen a asunción radical da procura da irradiación absoluta, dese morrer debruzado nun mar de luz, iluminación transcendente e definitiva, tan cara a outros poetas chairegos por el benamados.

Convén aprehender Duración da penumbra, matinar verbo da súa fonda mensaxe, ser conscientes da verdade que encerra: “Hai que cambiar as cousas, din os sabios. Talvez no futuro este poema/ conserve un sopro de arrepío entre as súas fendas,/ un arreguizo branco nos seus acordes líricos”. Aí estamos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 30-10-2016]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario