Category Archives: Derivas

[Foto Marcos Candia]

Pois xa está aquí, un ano máis, o mesmísimo Día das Letras Galegas, a máis aplaudida das festividades culturais patrias. Hoxe o país de noso ha gozar dunha certa normalidade, é dicir, da anormal normalidade que constitúe a excepción: prensa con máis presenza do galego que a raquítica habitual, radiotelevisión informando de cuestións literarias, escaparates de librerías con obra das nosas autoras e autores e, xaora, un lugar central e absolutamente protagónico para don Valentín Paz Andrade, santo maior da romaría deste ano, ao que sacamos en laica procesión.

Mais non quero deixar pasar a ocasión para reflexionar sobre a data en relación á escolla homenaxeadora da RAG e o seu ‘impacto’ social. Velaí unha batería de preguntas que abro á vosa consideración. Talvez entre todos sexamos capaces de ver con máis claridade, pois, como diría miña nai, eu teño unhas ‘ocupacións’ nos ollos que non me deixan acabar de estar satisfeito co que endergo derredor. Velaí van, metralladas: ¿o seguimento (editorial, institucional, dos medios…) da figura homenaxeada este ano é comparable ao doutros anos, poñamos por caso, ao do ano pasado con Pereiro?; ¿por que houbo tantísimos centros de ensino onde no canto de traballar coa obra de Paz Andrade se celebrou a efeméride servíndose de textos de Rosalía, Cunqueiro etc.?; pasado o día de hoxe, ¿imos oír volver falar de Paz Andrade ou o resto do ano andaremos todos unicamente ‘deitados fronte ao mar’ (do celanovés, xaora)?; ¿ten sentido que o groso da obra de ficción do homenaxeado teña que esperar a verse distribuída cando xa ten pasado a data referencial para a homenaxe (refírome á edición da súa Poesía completa nun volume de case oitocentas páxinas, do que aínda chegaron á editorial o venres pasado, seica, os primeiros exemplares?; ¿os nosos escolares e o profesorado que traballa con eles —non nos esquezamos: os principais consumidores deste tipo de bibliografía— van poder tirar proveito dunha publicación coma esta agora, cando aínda tardará seguramente algunhas semanas en desembarcar nos centros?

E aínda máis: ¿produciuse en verdade unha proxección permeadora da nosa cultura nos eidos que lle eran propios á figura homenaxeada, escollida pola RAG, precisamente, como modelo que pretendía presentarse para a muda dos nichos castelanizadores existentes neses espazos (refírome ao mundo da grande empresa, da xurisprudencia etc.)?

En definitiva, ¿escolleuse ben a semente?, ¿sementouse a xeito?, ¿o froito recollido é acorde ao esforzo invertido?

E a min que me dá que pasado o Día pasada a romaría…

[O frío das palabras. Foto Marcos Candia]

Unha das queixas que poden oírse adoito sobre as limitacións na proxección da nosa literatura ten que ver coa mellorable presenza desta noutros sistemas literarios. “Non se nos traduce suficientemente” —din os creadores—; “Cústanos ferro e fariña ‘colocar’ libros fóra” —confesan os editores—, “Descoñécese por aí adiante o que aquí se fai” —opinan os estudosos e divulgadores das nosas letras.

E agora a pregunta do millón: a razón de todas esas dificultades, ¿ten que ver coa falta de calidade dos nosos produtos literarios? ¿A nosa ‘mercancía’ non é logo high quality? A resposta é ben doada: temos unha literatura equiparable ás da nosa contorna, mesmo nalgúns aspectos concretos (escrita infantoxuvenil ou poesía, poño por caso) superior á media.

Daquela, ¿onde está o problema? En dúas palabras: na lingua soporte. E no peso específico que no concerto internacional ten o pobo que nesa lingua se manifesta.

Pois ben, a todos estes obstáculos hai que sumar outro que habitualmente se esquece e que é, ao meu ver, decisivo na resolución deste problema: son contados os profesionais competentes capaces de trasladar textos literarios galegos a outros idiomas. É certo que hoxe en día existe xa un número nutrido de tradutores que verten con brillantez obras doutras latitudes á nosa lingua, pero: ¿cantos tradutores valiosos son quen de verter textos de noso ao finés, ao xaponés, ao sueco etc.? Máis aínda: ¿pasan dunha (media) ducia os que dan versións de calidade ao inglés ou francés, ao alemán ou italiano?

Velaquí unha eiva importante na mediación intersistémica. Mentres esta situación non mellore tampouco o fará a presenza das nosas letras polo planeta adiante. Por iso é tan importante mimar os bos tradutores dende o galego a outras linguas: na súa man embaixadora está boa parte da nosa visibilidade e proxección.

[Tránsito. Foto de Marcos Candia]

Hai tempo que sigo con atención o proceso de remuda que a irrupción do fenómeno dixital está a provocar na nosa literatura. Teño escrito sobre os efectos que anda a producir no subsistema da crítica literaria e tamén na redefinición que supón no eido da tradución.

Xustamente a este último asunto quería agora referirme, pois coido que os cambios neste terreo son ben notorios: do milleiro e medio de libros que se publican cada ano en Galicia aproximadamente unha décima parte son traducións; pois ben, aínda que hai editoriais como Galaxia ou Xerais que ofrecen versións dixitais dos seus volumes en papel, o certo é que, quitando o caso do cento e medio de obras gratuítas reunidas en Bivir —a Biblioteca Virtual Galega dependente da AGT— de textos de autores clásicos, non existen obras literarias actuais que fosen traducidas e que poidan ser consumidas dixitalmente. Hai, polo tanto, un importante déficit neste sentido, o que fai que os dereitos das nosas tradutoras e tradutores para a comercialización dos seus traballos neste novo tipo de soportes se vexan absolutamente desasistidos: non se fan contratos que contemplen a difusión dixital e, polo mesmo, o tradutor ou tradutora, cando entrega o seu labor á editora, non deixa atada contractualmente a súa colaboración para este espazo.

Da desexable promoción da tradución en Galicia, da imprescindible potenciación do ámbito dixital e da necesaria reformulación da relación tradutor/a–editor/a nos produtos deste novo mercado ocúpome nun artigo que podedes ler na web da AELG e que deixo aquí enlazado para abrir diálogo.

Como xa todos saberedes a estas alturas, acaba de pechar Galicia Hoxe, uníndose así ao infortunado camiño aberto pola edición en papel do semanario A Nosa Terra, o portal Vieiros e mais A Peneira.

Hoxe é un día de loito para as galegas e galegos de seu, para a súa lingua, para a súa escrita. Independentemente da cor política de cada quen, que desaparezan espazos de expresión democrática é sempre un malfado. Que o fagan, amais, en tan notable número e tan breve tempo é sinal de que somos un corpo social enfermo ao que cómpre atenderlle antes de que dea na moribundia.

Aquí non hai pasividades inocentes: quen non auxilia é tan culpable como o que comete o crime. E algún día, cando pasen os anos, algúns serán tristemente recordados polo seu estéril intento dunha nova doma e castración da nosa antiga tribo. E a memoria dos que nos sobrevivirán lembrará con desprezo e noxo a súa ignominia, polos séculos dos séculos, como nós recordamos os que medio milenio antes ca eles tentaron tal.

Hoxe, máis que nunca, un clamor que gabea dende as máis profundas trabes subterráneas das conciencias acúsavos. Porque sabemos o que pretendedes. E non o ides conseguir.