Luces no avesío

Tiven a fortuna de ler A candidata cando aínda era un orixinal que haberiamos de distinguir co último Premio Manuel García Barros de Novela, así que podo dicir con fundamento que sei dende a primeira hora da súa poderosa prosa, inzada de atractivos e valores tanto polo universo que recrea coma pola particular estilística coa que se adorna.

O primeiro que atrapa cando un se debruza na lectura da novela é a valente aposta por se mergullar nun mundo tan actual coma lacerante: o das tráxicas consecuencias ás que a tantos arrastrou a crise económica que se desatou vai para dez anos. Neste sentido, admira a sensibilidade e a lucidez coa que se plasma o mundo de miseria e desvalemento que os despedimentos masivos, o paro galopante e o esfarelamento da clase media ben acomodada golpeou a nosa sociedade. Esta é, por tanto, a historia dunha nai, unha filla e un pai desafiuzados e obrigados a sobrevivir penosamente, roubando no súper, comendo as sobras doutros no restaurante do Ikea e pasando fame as máis das veces.

Alén da dureza do universo descrito, A candidata convence pola súa sólida arquitectura: tres bloques, un triángulo de vértices ben basculados para os que se procuraron voces e subxéneros idóneos e complementarios. Deste xeito, na obra desembarcan, dándose o relevo uns a outros, os treitos diarísticos, videográficos, testemuñais, de entrevista xornalística, poéticos e mesmo parateatrais, o que fala ás claras da complexidade na transmisión da historia que, xustamente pola súa delicada fondura, precisa tamén de fórmulas comunicativas que consigan reflectir ese magma imparable que é a vida no límite.

Doutra banda, a novela achega unha interesante reflexión sobre a metarrealidade (unha das protagonistas precisa gravarse en vídeo para poder comprobar que o que lle acontece non é un pesadelo senón a vida mesma e reflexionar así sobre a súa particular catástrofe) e, antes nada, un convite a repensar a violencia, as violencias que nos asedian: a violencia económica, a estrutural, a xenérica e mesmo a da linguaxe.

Todo este doloroso e orfo mundo precisa ser contado cunha estilística acorde, polo que unha das sensacións máis punxentes da lectura da obra provén da súa estrutura verbal e retórica: períodos curtos, cortados a cantil, fraseo lostregante, sincopado, con predominio de substantivos e verbos e dicción moitas veces apositiva, paratáctica e directa, recursos todos que percuten no lector creando unha sensación de provisionalidade, de desamparo e vulnerabilidade que canxan, perfectamente, coa implacabilidade da feroz crise que asola os personaxes que, malia todo, procuran vías de luz e esperanza a través das cales sobrevivir ao tsunami da desesperación.

Esta radiografía en extremo escura da desfeita persoal e colectiva ofrece outras escollas que merecen comentario; poño por caso, a centralidade da muller no relato, o papel do sexo, a presenza dos movementos de política alternativa xurdidos nos últimos anos ou, en fin, as túrbidas relacións familiares, as dificultades para estudar dos máis novos ou mesmo a soidade e illamento carcerarios.

Quen lea A candidata comprenderá pronto que a importancia dada á muller e aos mundos de soidade e abandono que xa aparecían noutras obras teatrais, ensaísticas e mesmo poéticas de Miguel Sande (velaí Elas que, din; Se algún día esta muller morta; Cuba, doce e soturna ou A vida fóra) se leva aquí ata o abismo do desposuimento máximo, ofrecendo un retrato fosco e mancador dun capitalismo cruel que golpea os máis febles inclementemente. Unha novela a flor de pel, na que, malia o negror da crise, a vida se abre paso e nos lembra que o amor, a capacidade de superación e a os lazos solidarios son as luces no avesío, o mellor antídoto fronte á ruína.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  12-2-2017]

Publicado en Literatura galega, Narrativa galega actual | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Trump e as premonicións literarias

Estes días atrás a polémica xestión do novo presidente dos EE.UU. Donald Trump fixo que recordásemos un título de Sinclair Lewis (1885-1951) ao que non se lle prestara demasiada atención nos últimos anos. Estou a referirme a It Can’t Happen Here (Iso non pode pasar aquí), unha fantasía distópica publicada en 1935 que tal semella fose escrita para describir, premonitoriamente, a administración do novo presidente.

Iso non pode pasar aquí describe o ascenso do senador Berzelius ‘Buzz’ Windrip ata a presidencia dos EE. UU., un outsider ao que o seu propio partido non parece tomar en serio, pero que resulta un hábil orador, populista, falangueiro e cómico, cun don para saber o que á xente lle encanta oír. Retórico incendiario, Windrip está convencido de que a grandeur da súa nación ten que volver gañarse expulsando do país a xudeus, ‘espaguetes’, mortos de fame do leste de Europa e tanto chinés e, levado deste pulo de limpeza étnica, comeza unha guerra contra México, ao que acusa de provocacións inexistentes. Windrip, que coida que os EE. UU. chegaron a onde chegaron por culpa de teren dereitos as mulleres, por darlles tanto poder aos sindicatos de traballadores, por non dedicar a orzamento militar máis recursos e por ter rematado coa escravitude, está convencido de que unha rexeneración moral da nación pasa por inverter toda esta situación e vixiar de preto os sindicalistas, amordazar a prensa independente e facer calar aos artistas e intelectuais, pois, como defende a novela, “o poder non precisa de escusas” e “calquera persoa que ten un millón de dólares é superior ao resto”.

Non sei se todo o que acabo de describir vos soa, mais estou convencido de que é un bo exemplo de premonición literaria ou, se se prefire, prognóstico ou mesmo videncia autorial, unha sorte de anticipación literaria do futuro que, en non poucas ocasións, actúa conxuntamente coa serendipia.

Como a realidade é teimuda, tense empeñado ao longo da historia en facer bos os augurios de moitos outros escritores amais de Sinclair. Probablemente o máis célebre caso de prognose literaria sexa o de Jules Verne, quen en A casa de vapor anticipou a existencia dos tanques; en 20.000 leguas de viaxe submarina deu por feito que habería submarinos; en Perante a bandeira soñou o que logo foi o lanzachamas e mesmo alcanzou a intuír os satélites artificiais en Robur, o dono do mundo. Neste sentido, a capacidade premonitoria do escritor francés é absolutamente prodixiosa e, á parte dos enxeños amentados, nas súas obras apareceron tamén por vez primeira o helicóptero, a tortura por descargas eléctricas, as bombas de fragmentación, o canón de longo alcance, as armas teledirixidas, os arames electrificados, o cinema sonoro, os rañaceos, o smog ou as urbes ecolóxicas.

Mais, evidentemente, Verne non foi o único en ter premonicións. Tamén as amosou Jonathan Swift, quen en As viaxes de Gulliver (1726) describiu con asombrosa precisión Fobos e Deimos, os satélites de Marte, cousa á que tamén chegou en paralelo Voltaire no seu relato fantástico Micromegas (1752), o que non deixa de ter o seu mérito se se pensa que o descubrimento científico dos satélites marcianos non se produciu ata máis dun século despois.

Non menos incrible semella o caso do escritor Matthew P. Shiel, quen publicou unha fantasía futurista que describía unha Europa asoballada por uns crueis asasinos que impedían progresar a Humanidade e que queimaban os corpos das persoas, unha obra que titulou As SS e que publicou en 1895, catro décadas antes do holocausto nazi. Ou Lester del Rey, autor da novela Viaxe á Lúa (1954), que principiaba coas palabras: “A primeira nave espacial pousouse na Lúa e o comandante Armstrong saíu dela…” e que vería como quince anos despois a realidade imitou o seu texto. Ou incluso o estadounidense Morgan Robertson, quen na súa novela Futility contaba como o inmenso transatlántico Titán naufragaba tras chocar cun iceberg, morrendo por falta de botes salvavidas grande número de persoas. Isto en 1898, catorce anos antes da traxedia do Titanic por todos coñecida. En fin, estaría aínda o exemplo dos catro náufragos de As aventuras de Arthur Gordon Pym (1837) de Edgar Allan Poe, quen, logo de varios días á deriva e sabedores da súa inminente fin se non inxerían algo de alimento, decidiron botar a sorte a quen canibaleaban, acabando por devorar un deles chamado Richard Parker. Pois ben, en 1884, catro náufragos do Mignonette (estes reais) perdéronse ao sur do Atlántico e, desesperados ante unha morte segura, comeron un seu compañeiro que se chamaba, precisamente… seguro que xa adiviñastes.

Doutra parte, hai autores que chegaron a vaticinar a súa propia sorte. Así lle aconteceu a Mark Twain, quen nacera en 1835, ano en que se avistara o cometa Halley, e que estivo convencido toda a vida de que morrería cando volvese aparecer, cousa que así sucedeu en 1910. Ou o poeta alemán Moritz Von Arndt, que tivo aos 57 anos un soño no que puido ver a lápida da súa tumba, onde había unha inscrición que rezaba: “morto aos 91 anos de idade”. E, xustamente o día do seu nonaxésimo primeiro aniversario, acabou por deixar o mundo dos vivos.

Aprendizaxe: tomade nota co que soñades, imaxinades ou escribides, que a vida évos tan rabuda coma sorprendente.

[Faro de Vigo, 13-4-2017]

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado | 3 Comentarios

Tabela dos Libros. Xuño 2017

Velaquí a derradeira Tabela dos Libros deste curso, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. Vaia para eles catro o meu máis fondo agradecemento por, un ano máis, ter prestado a súa axuda xenerosamente e facer posible esta sección.

¡Volvemos en setembro! Ata daquela, boas vacacións e felices lecturas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Publicado en Literatura galega, Tabela dos Libros | Etiquetado , | Deixa un comentario