Xeoliteratura mítica

A xeografía galega está chea de cumes míticos, alturas nas que condensa toda a materia lendaria dun pobo que habita algúns dos cordais máis antigos do planeta. De norte a sur, de leste a oeste, nomes como o Xistral, o Pindo, Irimia, os Tres Bispos, o Monte da Cova da Serpe, o Xiabre, o Monte Aloia, a Curota, o Pedroso, Santa Trega ou Monte Siradella, entre moitos outros, tráennos á mente a memoria toda das xeracións, episodios históricos transcendentais e o esteso imaxinario popular concentrado neles, naturais imáns da nosa máis feraz cultura espiritual.

Pois ben, entre todos eles adquire especial relevo, polo que de emblemático ten, o Pico Sacro. Non é, nin moito menos, dos máis outos, mais os seus 533 metros fan deste cumio situado no Concello de Boqueixón unha sorte de balcón aéreo que se abisma sobre as terras de Compostela, Helicón privilexiado no que ecoan resonancias celtas e pagás que nos devolven a un mundo de lumes sagros, ofrendas rituais e seres máxicos.

Moita é a literatura que ten feito correr o Pico Sacro, vixía de pedra da capital de Galicia. Tanta que non se pode entender a nosa escrita do último século e medio sen acudir á presenza deste simbólico cimo.

Conscientes da importancia xeoliteraria do enclave, o profesor Xosé Manuel Lobato e mais o poeta e investigador Miro Villar reuniron en Pico Sacro. Ferido polo lóstrego e a lenda ducias de textos nos que este monte se erixe como protagonista, xunguindo historia e ficción para retratar, en múltiples voces, a singular paisaxe, a realidade alegórica e o emblema identitario dos que participa este cume, do que no seu día Camilo Díaz Baliño fixera un debuxo que tamén se reproduce no volume.

Poemas, relatos, ensaios, crónicas xornalísticas e contos infantís que xiran arredor do Pico Sacro e que inclúen tanto textos éditos coma escritos para esta edición, nun número final que se aproxima ao centenar, cubrindo un lapso de tempo que arrinca co Rexurdimento e chega ata este século XXI.

Marcial Valladares, Antonio López Ferreiro, Valentín Lamas Carvajal, Manuel Murguía, Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Alfonso Daniel R. Castelao, Florentino Cuevillas, Xosé Neira Vilas ou Manuel María partillan tema con outros creadores de xeracións posteriores e da actualidade, rendendo honores todos a este picouto lendario que simboliza non pouco das nosas esencias.

O resultando é unha colectánea de máis de tres centos de páxinas, con textos galegos ou traducidos ao galego ―tamén algún en portugués― dos que os editores anotan pulcramente as fontes bibliográficas, ao tempo que identifican o lugar e tempo de nacenza e pasamento de cada autor. Fóra quedan, como advirten Lobato e Millar en pertinente limiar, alusións puntuais do Padre Sarmiento e lendas e cántigas da literatura galega de tradición oral nos que o Pico Sacro tamén está presente, mais que non encaixaban nesta escolma de creadores que asinaron textos nos que esta cumieira foi o centro do seu discurso.

Cumprido recoñecemento merece este Pico Sacro. Ferido polo lóstrego e a lenda, no que moito axudou o auspicio da Asociación Cultural Mestre Manuel Gacio de Lestedo e tamén a complicidade de Alvarellos Editora, selo responsable da súa publicación. Mais sobre todo é de xustiza o aplauso para aqueles que prestaron os seus textos para que aquí se editasen por vez primeira, para os que axudaron a localizar escritos xa éditos de difícil acceso e, xaora, para Xosé Manuel Lobato e Miro Villar, mercé aos cales podemos hoxe celebrar que o Pico Sacro siga a acubillarnos coa súa benéfica “sombra de alcipreste”, como lle chamara luminosamente o grande Otero Pedrayo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 20-8-2017]

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Tabela dos libros. Xaneiro 2018

Cos primeiros do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

 

Publicado en Literatura galega, Tabela dos Libros | Etiquetado , | Deixa un comentario

Entre distopías e ucronías

A expectación xerada pola aparición de Blade Runner 2049, a secuela da mítica película de Ridley Scott protagonizada por Harrison Ford en 1982, confirma que as distopías e ucronías son fórmulas narrativas de todo tempo, tamén do noso, e que este modelo literario convive e se retroalimenta coa súa plasmación cinematográfica e, en non poucas ocasións, a súa adaptación ao mundo dos videoxogos e teleseries ou a súa lectura en clave de banda deseñada e outras vías creativas.

A Blade Runner orixinal foi guionizada a partir dun clásico da ciencia ficción escrito por un dos mestres indiscutibles desta literatura: Soñan os androides con ovellas eléctricas?, de Philip K. Dick. Este relato de 1968 imaxinaba o planeta no escenario de guerra posnuclear mundial en 1992, que foi adaptado á gran pantalla nunha localización posterior, o 2019, e que na nova cinta que agora se anuncia ten a súa continuación tres décadas máis tarde.

Con independencia do plausible da súa formulación argumental, semella evidente que entre as historias de ciencia ficción teñen lugar preferente estas distopías, narracións que suceden nun futuro caótico, opresivo, indesexable e moitas veces mesmo apocalíptico. Do mesmo xeito, tamén teñen un cultivo notorio as ucronías, novelas históricas alternativas que desenvolven unha trama preguntándose qué tería ocorrido se algún feito do pasado non acontecese da maneira en que sucedeu. Xa que logo, os exemplos destes dous tipos de escrita e a súa feliz maridaxe cinematográfica son abondosos.

Velaí, poño por caso, distopías como A máquina do tempo de H. G. Wells (onde un aventureiro viaxa ao futuro nun enxeño mecánico e descobre o caos tribal de loitas xenocidas que padece a humanidade); Un mundo feliz de Aldous Huxley (novela na que se imaxina unha sociedade de castes xeneticamente predeterminadas); 1984 de George Orwell (coa súa crítica feroz á manipulación da verdade por parte das clases políticas dirixentes); Fahrenheit 451 de Ray Bradbury (reveladora historia sobre a perigosidade que encerra para os totalitarismos a alfabetización e, por tanto, a capacidade persoal para desenvolver unha opinión propia) ou A laranxa mecánica de Anthony Burgess (narración que reflexiona sobre a extrema violencia e a deshumanización do individuo), novelas todas, por certo, levadas ao cinema con grande éxito.

Da súa parte, son boa mostra de ben curiosas ucronías O home no castelo, tamén de Philip K. Dick (que novela un mundo no que Hitler tería gañado a Segunda Guerra Mundial); Britania conquistada de Harry Turtledove (que novela a partir dunha hipotética vitoria da Armada Invencible), No día de hoxe de Jesús Torbado (quen fai arrincar a súa narración coa vitoria do exército republicano na Guerra Civil); Danza de Tebras de Eduardo Vaquerizo (que especula coa morte prematura de Felipe II e como o tería sucedido Don Xoán de Austria); O que o tempo levou de Ward Moore (obra na que o exército confederado sae vitorioso); Tempos de arroz e sal de Kim Stanley Robinson (cunha trama na que a peste negra arrasa o medievo europeo e o orbe é dominado por árabes e chineses) ou a recente Submisión de Michel Houellebecq (cunha Francia sometida a unha sorte de neo-estado totalitarista islámico).

Galicia outra

Na literatura galega téñense publicado tamén ben interesantes distopías e ucronías. É o caso, por citar só algúns títulos, do futurismo telecontrolado de Suso de Toro na súa novela A sombra cazadora; o mundo domesticado e opiáceo da Bailarina de Manuel Seixas; as revisións histórico-temporais de Xoán Bernárdez Vilar en Big bang; a Europa homoxeneizada e unitarista de Agustín Fernández Paz en O centro do labirinto; o apartheid dun estado omnipresente e controlador do Valdamor de Beatriz García Turnes; as cargas distópicas que, con derivacións diversas, conteñen Costa Norte/ZFK de Xurxo Borrazas, Delimvois de Rubén Ruibal, Stratos de Miguelanxo Prado ou Obediencia de Antón Lopo e, xaora, os aires ucrónicos do Hipógrifo de Antón Risco ou a intriga sobre a non morte temperá de Manuel Antonio coa que fabulou Xesús González Gómez na súa narración xustamente titulada Ucronía.

A maior parte destas obras comparten co Blade Runner 2049 que chama ás portas unha denuncia do presente que se configura nun futuro alegórico; isto é: chámase a atención do camiño errado que estamos a andar para facernos ver a Galicia, a Europa, o mundo que será se, teimudamente, nos empeñamos en esfarelalo. Trátase, pois, de revisitar criticamente un sistema presente-futuro que nega a liberdade do individuo en aras dun mal interpretado ben social común, asentando nun dirixismo extremo e feroz onde non queda marxe ningunha para a decisión persoal, para o camiño propio, para o albedrío que nos humaniza. Unha sociedade onde os que dirixen os destinos fomentan a desaparición dos lazos afectivos, a robotización do carácter, illando as persoas e negando a complicidade das relacións interpersoais, principalmente as familiares, na procura devecida da instauración do Pensamento Único como o novo Moloch ao que adorar.

[Faro de Vigo, 7-9-2017]

Publicado en Literatura insólita | Etiquetado | 2 Comentarios