Aprender a desaprender

Nos últimos anos Suso de Toro minorou notablemente o seu ritmo de publicación, ata o punto de que entre un e outro título seu adoitan transcorrer anos. Por iso, cando un libro do escritor santiagués aparece no mercado, os que o seguimos dende sempre sentimos como a curiosidade vence calquera letarxia e achegámonos ás librerías para facernos co volume e verificar, así, que un dos autores máis emblemáticos da literatura galega das últimas décadas segue brillando a grande altura.

Tal me aconteceu coa aparición de Humildar, o breve ensaio que recolle a colección Libro X de Xerais, apenas unha corentena de páxinas nas que De Toro recunca no xénero do pensamento, ao que tan meritorios títulos ten dado ao longo do último cuarto de século.

Humildar é unha procura. Tamén unha sorte de laica pregaria de acción de grazas, de ofrenda votiva ao milagre da vida coa que se tenta atopar nas palabras a simbólica necesaria coa que espellar un cosmos de sentido que os crentes estruturan a través de ritos, preceptos e oracións, andas das que se ven privados os non crentes.

Deste xeito, De Toro propón unha vía posible para a vivencia plena e consciente alén do fenómeno relixioso. Á falta de verbas sagras, de textos de emanación divina, cómpre mergullarse na linguaxe para fundar unha ‘maxia’ persoal e explicar o transcendente do camiñar propio.

Con estas premisas, Humildar ofrece case unha vintena de pequenos capítulos que reflexionan sobre momentos cruciais da existencia humana: o nacemento, a imposición dun nome, o pasamento, a memoria dos defuntos, o recollemento interior, a escolla dos “lugares especiais” ou “lugares aos que peregrinar”, os momentos e días especiais e, por suposto, os humildamentos na cortesía, no agradecemento, no sorriso e noutras situacións.

Lendo este Humildar un recoñece moitas das ideas que, velaíñas, foran cruzando algúns ensaios de F. M. (1991) e, sobre todo, de Parado na tormenta (1996), mesmo algunhas conexións con A carreira do salmón (2001) e con outros textos. Mais, antes nada, este Humildar é un compendio do pensar e o sentir espiritual do autor, quen se afirma nestas planas nunha mensaxe comprensiva, esperanzada e serena do existir.

De Toro defende a ledicia da nacenza como “o aceptamento de que estamos vivos e de que a vida é un lugar que acolle a quen chega”. Entende que dar un nome a un bebé supón un recoñecemento e un xeito de expresar os nosos mellores desexos para aquel que comeza a acompañarnos. Mantén que é conveniente e “ten sentido despedir a quen marcha, élle preciso e mais é bo para quen fica” e que, unha vez que ese finamento se produce, é necesario “falarlles de viva voz aos mortos. Recoñecéndoos como o que son”. Evidentemente, tamén se impón comprender que “o mellor diálogo con un mesmo non é interno, senón en voz alta”, así que vén ben “falar con nós mesmos”. Como tamén é positivo o casamento visto como un “erguer casa, facer casa”, pero, xaora, para “quen queira facer casa e compartir a vida, vivila en compaña”.

E igual que nas anteriores circunstancias, tamén noutras De Toro aposta decote pola vida integradora, solidaria, pacífica; por exemplo, coidando dos demais, buscando lugares especiais “que nos din un falar distinto, que gardan cousas únicas” e nos que é posible sentirse irmandado co que nos rodea; ou celebrando datas e momentos concretos, “días que consideramos especiais e distintos do decorrer uniforme do tempo”.

Humildar é, xa que logo, celebrar a vida mesma dende a consciencia de que “é preciso saber andar e tamén desandar. Camiñar coa perna dereita e coa perna esquerda. Soltar e atar. Podemos aprender a desaprender, iso é humildar”. Por tanto, “Humildarse vén ser iso, aceptar que a vida é o que nos rodea e nos posúe, que a vida non acaba en nós”.

Irradiación extrema do pensamento, limpidez máxima na expresión e condensación absoluta do intra e intertextual tanto propio coma herdado son os tres vértices deste equilátero literario co que Suso de Toro volve confirmar que a súa é unha voz imprescindible para (nos) entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-6-2017]

Publicado en Crítica literaria, Ensaio galego actual | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Aprender a desaprender

Asasinatos literarios e outras flores

Téñome ocupado nalgunha outra ocasión da escrita fabuladora de Lur Sotuela, quen aínda non hai tanto publicaba un ben interesante libro de relatos, Alucinario (2014). Nesa mesma liña de ficción informada e fantasía rebordante publica agora Maldita literatura, volume inserido na colección Confabulaciones da Editorial Eneida.

Sotuela cultiva por igual —e dende hai tempo— a poesía visual e a fotografía conceptual, o guión e a curtametraxe, a lírica versal e a narrativa, por suposto tamén a edición de revistas literarias. Por tanto, non é de estrañar que agora nos propoña un libro tan metaficcional de seu como este, no que reúne vinte e unha prosas breves, a medio camiño entre a facecia e o pseudoensaio, que reconstrúen a vida e obra doutros tantos escritores imaxinarios, todos eles creadores de vida insólita que son presentados como perfectos heterodoxos, autores, en todo caso, nada convencionais.

O esquema destas prosas é, por tanto, unha arquitectura autorrefencial que se estrutura sempre de modo semellante: preséntase o autor e a súa singularidade vital e vaise dando conta da súa xenuína escrita á luz de tan insólita andaina, todo apoiado con abondosas citas de estudosos e críticos e, xaora, con notas a pé de páxina e mesmo bibliografía final, que achegan unha aparencia de cientificidade a este portento de imaxinación.

Deste xeito, imos sabendo das proezas do guerreiro Ájax de Beocia ao tempo que descubrimos os seus esquecidos cantos épicos; coñecemos a moi lonxeva Ígnea Brug e o que en tan xeneroso tempo escribiu; tomamos contacto coa literatura omnívora de Oliver Costa, pensador e caníbal; abismámonos no estarrecedor razoar de Otto Dunkel, escritor nazi; decatámonos de como a literatura dá ás veces máis golpes que a propia vida, como demostra o pasar de Curtis Floyd, escritor e boxeador; sorprendémonos cos imposibles que no papel e fóra del materializa Katherine le Grass, creadora e meiga; e así un longo etcétera, no que teñen cabida aínda o escritor licántropo Connor Mac Lury, o autor ocultista Gilberto Nuno das Rosas ou o literato e suicida Sebastian Wolga, entre outros.

Alén de puntuais despistes nas datas e algunhas reiteracións evitables, Maldita literatura convence pola sólida cosedura do conxunto, no que mesmo hai personaxes e voces que van dun a outro retrato autorial e onde Sotuela chega á autocita que enlaza con publicacións reais (así a referencia á revista El anillo invisible da páxina 36). Tamén compre salientar a pegada lúdica e metaliteraria da obra, na que algúns nomes inventados lembran outros reais aos que se homenaxea ou alude nunha refactura máis ou menos paródica (poño por caso, o profesor John S. Eliott criticando a obra A terra baleira de Mac Lury ou o ocultista Nuno das Rosas marchando vivir a Providence, a cidade do non menos enigmático Lovecraft).

Hai, xa que logo, moito de xogo nestes textos nos que, como a voz narradora nos explica nalgún momento, se pretendeu unha “antoloxía” de “semblanzas” supostamente escritas dende “o despacho da Facultade” por un profesor e investigador que fai o reconto destas vidas que foron papeis, tamén ao revés.

Para os degustadores da escrita sobre a escrita, esta Maldita literatura de Lur Sotuela ―bilbaíno criado en Madrid, pero de ascendencia galega, como deixa entrever nalgunha cómplice chiscadela de ollo, tal o lugar de nacenza do namoradeiro poeta París Morel, nada menos que Outeiro de Tebra― ha resultar unha máis que agradable lectura, inzada de deliciosas brincadeiras literarias e versos exemplificatorios de estimable factura, tamén de episodios divertidos e estrafalarios e moreas de gurgullante imaxinación.

Non sei eu se estará de acordo ou non co que deixo exposto o propio autor. Sexa como for, agardo non correr idéntica sorte á padecida polos comentaristas do escritor realista Vladik Kospèk dos que nos fala este libro, que cometeu dous asasinatos literarios en sentido estrito cos que hoxe acabo como esconxuro: “o primeiro e máis rechamante foi o do seu axente literario. Arreoulle catro tiros na cabeza por unha diferenza duns poucos dólares na liquidación dos seus dereitos de autor. Uns meses despois disparou ao crítico Kevin Forrester en metade dunha festa por publicar unha recensión negativa dunha das súas novelas, pero, fundamentalmente, por declarar na reunión na que faleceu que Kospèk era un farsante que xamais viviran ren do que as súas obras describían”. Xente brava, ai non.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 28-5-2017]

Publicado en Crítica literaria, Literatura en lingua castelá | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Resiliencia

Lorena Conde (Ponte Sampaio, 1980) é artista ben coñecida no eido da dramaturxia galega, pois á súa andaina como actriz suma as facetas de directora, guionista, deseñadora gráfica, atrezzista, escenógrafa e didacta escénica. Mais a esta dedicación engade unha outra na que brilla con igual talento, a da escrita lírica, ámbito no que acaba de ver luz o seu libro Entullo, Premio de Poesía Miguel González Garcés da Deputación da Coruña.

O xurado que distinguiu o poemario —integrado por Goretti Sanmartín, Lucía Aldao, Gonzalo Hermo, Pilar Pallarés, Antón Lopo e Marga Romero— destacou nel, ao meu ver atinadamente, “a orixinalidade na construción das imaxes e no tratamento do tema: a visión do corpo como espazo de reconstrución, nun proceso de degradación física e emocional”.

Neste sentido, as tres ducias de poemas que compoñen a obra resultan unha exploración, dolorosa ás máis das veces, lenitivamente esperanzada outras, da tensión dialéctica entre as entidades da Habitante/Corpo dunha banda e Engano da outra, personaxes dun xogo lesivo de ausencias e rancores, simbólica dunha relación esfarelada, defraudada, traizoada.

Porque este Entullo é cascallo do corazón, un planisferio da pel no que van labrándose as máculas que a caída dos cascotes infrinxe. A ánima, como rebo vital, ten que aprender a se erguer entre os cachotes, asumir que a única vía é a resiliencia, ser quen de acalmar o Corpo, de dignificar a Habitante, de arredar a sombra fera do Engano.

Visto así, o poemario traza coseduras que camiñan dende “O Mal” inicial (“o momento no que todo se veu abaixo”) ata o “Alivio” final (“Cando superes a latencia da ferida”), pasando pola estación de “A ferida” (tempo no que unha apenas se vai “disfrazada de viva”), a pulsión que debuxa “A ira” (habitada co “noso retrato de cadáver inspulto”), a loita polo “Autoinmune” (“descabezada á procura estéril dun aquel de dignidade”) e a demanda de “Epítemas” (“medrar un algo, construír un algo, refacer un algo”).

O verso apositivo e anafórico alterna en Conde coas imaxes desgonzadas e unha metafórica brava, de silveira que espiña os sentidos, semántica que magoa na dureza dun dicir de gume de catana. Nada neste Entullo é por acaso, todo ten o seu lugar. Mesmo as devanceiras que se invocan nas palabras liminares son memoria benéfica e guieiro para o camiño, todo el alfombrado de picos e agullas, de cristais rotos que sangran a pisada.

Conde arroupa estes versos con algunhas ilustracións de hálito oriental, estampados de tintas vertidas, como disparos sobre o papel que son espello dos versos tatuados de mancaduras. O conxunto resultante é un tecido visotextual podente, no que arreguizan repristinados temas de onte e de sempre, mais aquí vaporizados cunha estética de desengano aprehendido e capacidade de superación irrenunciable.

Baixo a luz tutelar de Beckett, tradeado de pedrafitas escénicas e códigos teatrais, este Entullo de Lorena Conde é tamén ―e, se cadra, antes nada― unha “Epístola ás Habitantes futuras”. Para elas, “irmás”, agroma este canto no que a poeta proclama: “Dende aquí./ Dende a calma lograda a dentadas./ Do alto da agulla equilibrada na faceta dun gran de area,/ agora podo escribirvos esperanza a todas”.

Para elas, para vós e para nós é este himno de resiliencia de Lorena Conde, Entullo ao que sobrevivir, sempre alén de calquera derruba, superando “este coliseo de saldo” ata deixar atrás, definitivamente, “a praza en obras que somos agora”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-6-2017]

 

Publicado en Crítica literaria, Poesía galega actual | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario