Tag Archives: Crítica literaria

Teatro de arlequíns

Existen eidos da escrita literaria en galego que xogan cunha desvantaxe evidente. En xeral, todo o producido no noso idioma padece dese mal, pero está claro que, dependendo dos xéneros e apostas creativas que esteamos a falar, as eivas aínda se fan máis acusadas.

O teatro é, con certeza, unha arte que nunca gozou dunha implantación masiva entre nós, nin o escrito nin sequera o escénico. Houbo, xaora, tempos menos malos e tempos peores, mais desafortunadamente creo que non pode afirmarse, sen obxeccións, que este xénero (nin no pasado nin no presente) teña gozado do favor maioritario do público, ou, polo menos, dunha atención en verdade ampla da que, sen dúbida, é merecente.

Por descontado, se isto é así para todo o fenómeno dramático galego, o teatro infantil (ao que se suman certos prexuízos comparativos respecto desa convención que adoita chamarse ‘literatura de adultos’) aínda experimenta un arrombamento maior. Por iso é tan importante que existan plataformas que promovan a súa existencia e divulguen as obras que van, aos poucos, xurdindo. Neste sentido, o labor levado a cabo pola Fundación Neira Vilas coa convocatoria do Premio Estornela de Teatro creo que é exemplar, pois posibilita que os nosos creadores acheguen propostas coas que alimentar esa canteira esencial que é o teatro escolar e o teatro dos grupos infantís de asociacións culturais e de veciños.

Pois ben, dende hai un tempo as ferrolás Edicións Embora están a colaborar coa Fundación Neira Vilas na publicación dos textos gañadores (por veces tamén dos finalistas) deste certame, que agora edita na nova colección Tren das Cores.

Á última das pezas distinguidas co Premio Estornela quero referirme agora, pois Arlequino Viceversa, que así se titula o libro, é unha obra de Diana Varela Puñal que avanza nesa liña posibilista de teatro próximo, moi accesible pola inxeleza estrutural e a depuración estética do texto, que fan posible a súa lectura tanto aos máis noviños como aos que non o son tanto con igual agrado e que dispón toda a loxística escénica de xeito tal que resulta doada a súa adaptación ás táboas sen necesidade de grandes desembarcos.

Así, Arlequino Viceversa ofrece unha lectura en valores, con marcado acento para cuestións como a defensa das tradicións propias, a convivencia interxeracional, a esperanza e a ilusión por vivir, a capacidade para soñar e emocionarse e a importancia da solidariedade a a amizade.

Ambientada no tempo do Entroido, Arlequino Viceversa (que dende o propio anuncia airexas de homenaxe metateatral) ofrece catro actos nos que vai tecéndose un trama festiva e familiar no que o elemento fantástico tamén comparece e onde hai unha visión amable e esperanzada da realidade.

Os diálogos amenos, salferidos polo humor, e a inequívoca empatía que espertan os personaxes fan deste Arlequino Viceversa unha peza coa que Diana Varela Puñal consegue conmover como xa o fixera cos poemarios Fíos ou Animal abismo ou a poética tamén vehiculada para os máis pícaros de As trovas de Midas, títulos aos que agora se engade este título de Embora que confirma o bo momento da autora e do premio do que se fixo acredora.

[Praza Pública, 31-3-2014]

Chuzame! A Facebook A Twitter
Na categoría Crítica literaria, Literatura infantoxuvenil, Teatro galego actual | Coas etiquetas , , , , , , | Leave a comment

Desandar a luz

Hai en Cesáreo Sánchez Iglesias unha voz que emerxe dende os profundos. Cando un se enfronta a un texto seu experimenta a singular sensación de descubrir un vello arcano, como se nas sabas de mil anos do tempo xeolóxico un tremor livián, case imperceptible, tivese alterado o diapasón universal.

Ese arreguizo astral do que falaba Risco é o que engueima a un cando engala no Caderno do Nilo, o seu máis recente poemario, froito das viaxes que ao sagro Exipto fixo o autor en setembro do 1989 e 2003 e xaneiro do 2007.

O poeta deixou anotado no seu cartafol de viaxe as crecidas interiores, as marés fluviais que aquel mundo matricial foi deitando na súa ánima. Un darse dende o coñecido ao descoñecido, un ir abrindo a densidade estratificada do Tempo e as areas para regresar á mandorla da orixe, ao berce civilizacional e contemplar, dende esa altura remota, o non Tempo, a disolución da sucesión cronolóxica, ata ancorar no lugar dos lugares, na ucronía atemporal definitiva: unha visión epifánica e case extática. Nas febras versais do Caderno do Nilo —poemas esmerilados con canteado fino, sobriedade fulgurante, dicción serena— vai a memoria dos pasos que antes deron os abandeirados; velaí, poño por caso, o sabio Herodoto ou o carismático Flaubert, mais tamén Pierre Loti, Alí Bay, Edmond Jabès ou George de la Tour.

O Nilo, Río Pai, é a cicatriz acuática dun territorio que o viu nacer todo. Alí o xérmolo do que en non pequena medida somos, a memoria pétrea dun cosmos precedente que o dietario lírico de Sánchez Iglesias relembra para nós: a Illa Elefantina, o templo de Nefertiti, as canteiras de Yébel Silsileh, Filae, a Illa Algikía, Qubbet al Hawa, Kom Ombo, Edfú, Esna, Luxor, Karnac ou Gizeh.

E aí o é o poeta viaxeiro na súa odisea circular, partindo das beiras herculinas ata un Oriente lonxincuo e asemade tan interiorizado para regresar a unha Ítaca necesariamente outra. Unha viaxe que por forza metamorfosea, reesencializa, reconfigura ao que camiña a través dos ollos do poema, bitácora testemuñal desa transfiguración, ese despoxarse do velro que atagallaba o ser para debrocalo nunha outra dimensión, sabia herdeira da vivencia comunicada polo zarco nubio, a pedra desértica.

O gran bazar das emocións, os recendos do sentimento, as falas dos séculos habitan este titilar de estames azafranados, a luz meridional dun ceo intemporal que perpendiculariza os templos, as esfinxes, as ribeiras ubérrimas, as ruelas nas que todo se merca e se vende.

Caderno do Nilo de Cesáreo Sánchez Iglesias é un libro de madurez incontestable, un toisón artesanal que só pode orivearse cando moito metal precioso se ten labrado antes. Un título que ficará escintilando nunha traxectoria autorial estesa e segura, porque o poeta do Irixo sabe ben que a escrita, como a vida, é sempre “Denudarse. Beber do cáliz do incognoscíbel./ Desandar/ a luz que non foi vivida./ Camiñar a irrealidade da realidade./ Camiñar o aínda invisíbel./ Pensar de novo o que xa foi soñado e aínda e só/ é pregunta./ En todo lugar buscar algo que amar./ Facer da viaxe morada”.

[Tempos Novos, "Protexta", xaneiro do 2014]

Chuzame! A Facebook A Twitter
Na categoría Crítica literaria, Poesía galega actual | Coas etiquetas , , , , | Leave a comment

Gotten & Gotten

O poeta e narrador Alfonso Álvarez Cáccamo regresa á actualidade literaria coa publicación do libro de relatos Os Gotten, un feixe de historias ensarilladas a redor das vidas dos compoñentes da familia que dá nome ao volume.

As once historias que compoñen a obra van antecedidas de tres entregas xenealóxicas nas que a voz narrativa dá conta, polo miúdo, dos intricados lazos de parentesco que unen os protagonistas dos contos co resto da familia. Non digo eu que non se agradeza tanto detalle na ascendencia familiar, nas correspondencias cruzadas, nos xuntoiros coa familia política e na descendencia varia, mais non sei se nun libro dun cento de páxinas dedicar vinte a facer árbores xenealóxicas é o máis proveitoso, sobre todo cando os relatos poden funcionar igual sen tal profusión parental.

Canto á ducia escasa de contos que se ofrece hai apostas moi desiguais, pois xunto a historias onde o mistérico atrapa na lectura e crea envolventes ambientacións de atmosferas inquietantes (velaí o ‘conto da néboa’ que é “O labirinto”), outros non pasan de ser anécdotas ben levadas que non conseguen sorprender o que poderían (“Temperatura corporal”, “O anano invisible”), estampas de efectismo evidente (“A melopea de Federico Gotten”) ou textos fantásticos de alento desbastado (“Patadas ás pedras”, “A noite en que Carlos Gotten desartellou Antares”). Mesmo as homenaxes metaliterarias (así o peitodelobo de “Oruatnec”) e os retratos psicosociais sobre a incomunicación nas urbes (“Tres andares”) ou as confesións de pasados tormentosos (“Carta ás fillas”) están supeditados a unha formulística demasiado ríxida, que non acaba de permitir que osixene a prosa.

Quedo coa vontade de Álvarez Cáccamo para crear unha arquitectura superior, un marco construtivo onde as historias e o ultrarreal que nelas se propón engasten nunha gradicela alimentada pola común pertenza dos protagonistas a unha mesma familia, por veces talvez inspirada no autobiográfico e, en todo caso, seres inusuais que, por xunto, compoñen unha saga non menos singular e atractiva. Que logo cada unha das pezas brille no mecano é fariña doutro saqueto, mais aí están estas páxinas para os que queiran contrastar pareceres e tirar a súa opinión.

[Faro de Vigo, 3-4-2014]

Chuzame! A Facebook A Twitter
Na categoría Crítica literaria, Narrativa galega actual | Coas etiquetas , , , , | Leave a comment

Un novo ‘Amencer’ para Díaz Castro

Teño escrito algunha vez que Amencer non é unha revista escolar calquera. Non o pode ser unha cabeceira na que apareceron publicados inéditos de Álvaro Cunqueiro, Xosé Díaz Jácome ou Xosé Crecente Vega, na que participaron como articulistas dende Francisco Fernández del Riego ata Marina Mayoral e que supera, con xenerosidade, os douscentos números e os trinta anos de vida.

Mais hoxe é un día sinalado para Amencer. Éo porque ás oito da tarde, no Seminario de Santa Catarina que a viu nacer, presentarase o número 225 da revista, un especial dedicado integramente á figura de Xosé María Díaz Castro, quen fora alumno desta institución entre 1929 e 1936 e aínda uns meses do curso 1939-1940.

Ten unha relevancia singular o feito, pois foi en Amencer (tamén en Dorna e Xermolos) onde o poeta guitiricense recuperou a súa voz pública logo da moi longa afonía que dende a aparición de Nimbos en 1961 lle sobreviñera.

En Amencer foi onde o escritor deu a coñecer por vez primeira os poemas “Canto de outono” e “Terra Cha”, dedicados ao seu amigo Manuel María. Viron luz no número 25, de febreiro de 1985, e son, como digo, algún dos poucos textos do autor posteriores a Nimbos.

A maior abondamento, foi Amencer quen, a través dunha copia apógrafa dun seu compañeiro de aulas no seminario, recuperou varias composicións ata daquela inéditas do poemario Follas verdes (1934), concretamente as tituladas “Noite de inverno”, “O fillo de Xan Pirico”, “A balada da madrugueira”, “Inconsecuencias” e “O meu caudal”, que apareceron no número 144 de novembro de 1997.

Por tanto, non é nin peregrino nin casual que sexa, precisamente, Amencer quen agora dedique un monográfico ao poeta. Nel, amais dunha ampla antoloxía de versos pouco coñecidos —todos eles escolleitos fóra de Nimbos—, inclúense unha longa entrevista con Alfonso Blanco Torrado (un dos mellores coñecedores da biobibliografía diazcastriana) e artigos de Enrique Cal Pardo (seminarista tamén nos tempos de Díaz Castro), Xulio Xiz (o seu biodocumentalista en vida), un traballo de Xosé Manuel Carballo e un poema dedicado de Xosé Otero Canto, aos que amecín un estudo sobre os anos mindonienses do autor.

O conxunto, por tanto, supón un novo asedio á peripecia vital e literaria do escritor, que se complementa con diversas instantáneas súas, moitas delas ben pouco coñecidas.

Todo este labor foi coordinado por quen é, dende hai décadas, o espírito da revista, Félix Villares Mouteira, tamén el diazcastriano de vello, responsable nesta ocasión de todos os peritextos e da escolma do número, unha publicación que moito paga a pena consultar a aqueles interesados en Xosé María Díaz Castro e que, por xentileza do bispado de Mondoñedo-Ferrol, podedes descargar de balde aquí.

Chuzame! A Facebook A Twitter
Na categoría Crítica literaria, Literatura galega | Coas etiquetas , , , , , , , , , | Leave a comment